Thức ăn đường phố: tiện lợi, rẻ… và đầy rủi ro
An toàn thực phẩm đường phố là mức độ an toàn của các món ăn được bán tại vỉa hè, xe đẩy và quán nhỏ lẻ, nơi việc lựa chọn nguyên liệu, chế biến, bảo quản và bày bán phải hạn chế tối đa nguy cơ nhiễm khuẩn, hóa chất độc hại và ô nhiễm chéo để bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Với người thành phố, ổ bánh mì nóng, bịch bánh tráng trộn hay ly chè đậu xanh mát lạnh là “cứu cánh” cho dạ dày bận rộn: nhanh, rẻ, ngon, có mặt ở mọi góc phố. Thức ăn đường phố đáp ứng nhu cầu ăn uống nhanh của người dân và du khách. Nhưng phía sau sự tiện lợi ấy là nguy cơ mất an toàn thực phẩm nếu nguyên liệu và quy trình chế biến không được kiểm soát chặt chẽ. Khi bữa ăn phụ trở thành mối đe dọa sức khỏe, sự dễ dãi của người bán lẫn người mua không còn là lựa chọn vô hại mà là đánh đổi dài hạn với chính cơ thể mình.
Từ chợ đầu mối tới xe bánh mì: lỗ hổng kiểm soát từ gốc
Muốn có bánh mì vệ sinh hay chè đậu xanh sạch, phải bắt đầu từ nơi cung cấp thực phẩm. Ba chợ đầu mối lớn nhất thành phố mỗi ngày tiếp nhận hơn 6.000 tấn hàng hóa, trở thành “cửa ngõ” của phần lớn thực phẩm tươi sống. Kiểm tra hồ sơ, lấy mẫu, truy xuất đã có, nhưng lớp kiểm soát này vẫn không bù được khoảng trống từ khâu sản xuất và mua bán tự phát bên ngoài chợ. Kiểm nghiệm định lượng mất 4 – 5 ngày, trong khi hàng tươi đã rời chợ từ lâu. Nghĩa là ổ bánh mì trước cổng trường hay ly chè đậu xanh đầu hẻm có thể đã sử dụng lô rau, thịt, hải sản bị phát hiện không đạt chuẩn… nhưng phát hiện đến sau thì mọi thứ đã nằm trong dạ dày thực khách.
Tiểu thương nhỏ lẻ: gánh nặng kiến thức và trách nhiệm
Khác với chuỗi cửa hàng lớn, người bán bánh mì, hàng quán vỉa hè thường xuất phát từ kinh nghiệm hơn là kiến thức bài bản. Quản lý thức ăn đường phố luôn là thách thức, vì một bộ phận người kinh doanh còn hạn chế về kiến thức và việc thực hiện các quy định an toàn thực phẩm. Trong tháng 8, gần 370 chủ cơ sở và người chế biến thức ăn đường phố tại một tỉnh ven biển đã được tập huấn kiến thức an toàn thực phẩm thông qua 4 hội nghị chuyên đề. Đây là tín hiệu tốt nhưng vẫn quá nhỏ so với gần 60.000 cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm thuộc diện quản lý trên toàn tỉnh. Câu chuyện bà chủ tiệm bánh mì hiểu ra phải mua nguyên liệu có nguồn gốc, vệ sinh dụng cụ, không để nhân chín quá 2 giờ chỉ sau một lớp tập huấn cho thấy: phần lớn sai sót không phải vì cố tình hại khách, mà vì thiếu kiến thức và bị bỏ mặc trong vùng xám quản lý.
Kiểm tra dày đặc nhưng vẫn có khoảng trống nguy hiểm
Không thể nói nhà nước đứng ngoài cuộc. Trong 6 tháng đầu năm, một địa phương đã thành lập 172 đoàn kiểm tra, rà soát hơn 6.400 cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm. Tại một chợ đầu mối lớn, lực lượng chức năng lấy 980 mẫu kiểm tra nhanh, phối hợp xử phạt 9 trường hợp và tiêu hủy 770 kg gia cầm. Cấp độ kiểm tra thực phẩm này đáng ghi nhận nhưng vẫn để lại những lỗ hổng: kiểm tra nhanh không thay thế được kiểm nghiệm định lượng; lô hàng thường đã được bán hết khi có kết quả. Thêm vào đó, vành đai điểm bán tự phát quanh chợ, nơi gần 300 điểm kinh doanh hoạt động mà chỉ khoảng 50 điểm có giấy phép, tạo ra tầng rủi ro khó kiểm soát. Sự khập khiễng giữa “trong chợ bị soi, ngoài chợ thả nổi” khiến mọi nỗ lực kiểm soát trở nên nửa vời.
Muốn ăn ngon mà an toàn: cần thay đổi từ chính quyền tới người mua
Nếu tiếp tục dễ dãi, chúng ta sẽ trả giá bằng sức khỏe và niềm tin vào món ăn đường phố. Điểm tích cực là nhiều nơi đã coi an toàn thực phẩm đường phố là trọng tâm, tăng cường tuyên truyền, tập huấn, kiểm tra, giám sát để nâng cao ý thức người kinh doanh và bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng. Thời gian tới, ngành chức năng khẳng định sẽ kiểm tra quyết liệt hơn, xử lý không có vùng cấm, công khai cơ sở vi phạm để người dân biết; đồng thời đặt mục tiêu các chợ đầu mối từng bước đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, với mốc 2026 đạt 30% tiêu chí rồi tiếp tục hoàn thiện. Nhưng luật và đoàn kiểm tra không đủ. Người mua phải chủ động chọn quán sạch, yêu cầu nguồn gốc rõ ràng, chấp nhận trả giá cao hơn cho sự an toàn. Chỉ khi sức ép đến từ cả cơ quan quản lý lẫn khách hàng, ổ bánh mì vệ sinh hay tô chè đậu xanh an toàn mới trở thành chuẩn mực, không phải là ngoại lệ hiếm hoi.
