Phòng chống tai nạn trường học không chỉ là khẩu hiệu, mà là bộ kỹ năng sống còn
Phòng chống tai nạn trường học là tổng hợp các biện pháp, quy trình và kỹ năng an toàn cho trẻ nhằm giảm nguy cơ thương tích, chủ động ứng phó cháy nổ, đuối nước, sự cố khẩn cấp và tổ chức sơ cấp cứu kịp thời trong mọi hoạt động tại lớp học, sân trường và gia đình. Điều đáng nói là, đây không còn là chủ đề riêng của ngành giáo dục hay lực lượng chức năng; đó là trách nhiệm trực tiếp của mỗi giáo viên và phụ huynh. Nếu người lớn thiếu kỹ năng, mọi biển cảnh báo và khẩu hiệu “an toàn học sinh” chỉ dừng lại ở hình thức. Điều các chương trình tập huấn an toàn giáo dục mới đang cho thấy rất rõ: chúng ta đã bước sang giai đoạn phải dạy trẻ cách tự bảo vệ, chứ không thể trông chờ vào may mắn.
Tại Hà Nội, Sở GD&ĐT phối hợp với Viện Khoa học An toàn Việt Nam triển khai chương trình tập huấn phòng chống tai nạn thương tích cho giáo viên và phụ huynh theo Kế hoạch số 2514, tổ chức trực tiếp tại ba trường THPT Mê Linh, Kim Anh và Sóc Sơn. Hội nghị thu hút 660 đại biểu là cán bộ, giáo viên và đại diện phụ huynh tham dự – con số đủ nói lên rằng nhu cầu học kỹ năng an toàn cho trẻ đang trở nên cấp bách. Những buổi tập huấn như vậy không phải hoạt động “phong trào”, mà là nền tảng để xây dựng một hệ sinh thái an toàn học sinh: từ tư duy, thói quen đến quy trình hành động khi rủi ro xảy ra.
Những kỹ năng cốt lõi giáo viên và phụ huynh cần nắm vững
Điểm tích cực của các chương trình tập huấn an toàn giáo dục hiện nay là không sa đà lý thuyết mà đi thẳng vào kỹ năng thực hành. Tại Hà Nội, ông Nguyễn Danh Khoa, Giám đốc đào tạo Viện Khoa học An toàn Việt Nam, trực tiếp truyền đạt các chuyên đề quan trọng như: kỹ năng tự nổi và thoát hiểm trong môi trường nước; phương pháp thoát nạn khi xảy ra cháy nổ, xử lý dập tắt các đám cháy nhỏ bằng trang thiết bị tại chỗ; cùng các thao tác sơ cấp cứu ban đầu đúng quy chuẩn y tế. Đây chính là bộ kỹ năng an toàn cho trẻ mà người lớn buộc phải thành thục trước khi dạy lại cho con. Một câu nói nên được trích lại nguyên văn: “Việc trang bị kỹ năng an toàn cho học sinh là nhiệm vụ đặc biệt cần thiết và cấp bách trong bối cảnh hiện nay”. Khi hiệu trưởng một trường THPT phải nhấn mạnh như vậy, nghĩa là môi trường xung quanh trẻ đã thay đổi đủ nhiều để mọi sự chậm trễ đều có thể trả giá bằng những tai nạn thương tích đau lòng.
Điểm mấu chốt là: kỹ năng càng cụ thể, khả năng ứng phó càng cao. Giáo viên chủ nhiệm cần biến nội dung tập huấn thành bài học thường xuyên trong lớp: cho học sinh thực hành động tác thoát nạn khi cháy nổ, nhận biết lối thoát hiểm, phân biệt loại bình chữa cháy, làm quen với quy trình báo động và tập trung theo nhóm. Phụ huynh, nếu chỉ nghe qua mà không luyện cùng con, thì trẻ khó có thể nhớ và phản xạ đúng lúc. Khi gia đình chủ động tập lại các thao tác sơ cấp cứu, tự nổi trong nước hay cách dùng trang thiết bị chữa cháy tại chỗ, hiệu quả phòng chống tai nạn trường học sẽ được mở rộng ra toàn bộ hành trình đi – về của trẻ, chứ không giới hạn trong cổng trường.
Không gian phòng chữa cháy trường học ở TP.HCM: mẫu hình thực hành mà gia đình nên học theo
TP.HCM đang cho thấy một hướng đi quyết đoán: đưa thực hành phòng chữa cháy trường học vào đời sống hằng ngày của học sinh, thay vì tổ chức vài buổi diễn tập hình thức. Tại trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm, Đội Cảnh sát PCCC&CNCH khu vực 13 (PC07) phối hợp với Phòng GD&ĐT và UBND phường Tân Sơn Nhì ra mắt mô hình không gian học tập phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ đầu tiên ngay trong khuôn viên nhà trường. Không gian này được trang bị các thiết bị cơ bản để học sinh trực tiếp luyện kỹ năng phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn thay vì chỉ nghe thuyết trình.
Sự khác biệt nằm ở quy mô thực hành: với hơn 3.000 học sinh, mô hình giúp các em chuyển từ tiếp nhận kiến thức lý thuyết sang trực tiếp luyện kỹ năng giải quyết vấn đề. Tại đây, trẻ được hướng dẫn mang mũ bảo hộ, mặt nạ phòng độc, sử dụng bình chữa cháy và di chuyển cúi thấp người qua khu vực mô phỏng có khói để sơ tán an toàn. Các em còn tham gia tiết mục văn nghệ, tiểu phẩm tương tác cùng lực lượng PCCC, qua đó kiến thức an toàn trở nên gần gũi và dễ nhớ hơn. Việc ứng dụng công nghệ AI trong nội dung tuyên truyền giúp học sinh tiếp cận kiến thức phòng cháy chữa cháy theo cách trực quan, sinh động. Quan trọng hơn, mô hình được xây dựng với kỳ vọng các kỹ năng phòng cháy, chữa cháy và thoát nạn sẽ được học sinh áp dụng không chỉ trong trường mà cả ở nhà và trong cộng đồng – điều mà phụ huynh phải chủ động củng cố thêm.
Làm thế nào để biến tập huấn thành thói quen an toàn tại lớp và ở nhà?
Các chương trình tập huấn phòng chống tai nạn thương tích chỉ phát huy hiệu quả khi được chuyển hóa thành thói quen hằng ngày. Chúng ta đã có nội dung huấn luyện khá đầy đủ: từ phòng chữa cháy, sơ tán khẩn cấp đến kỹ năng thoát hiểm trong môi trường nước và sơ cấp cứu khẩn cấp. Vấn đề còn lại là cách cha mẹ và thầy cô tổ chức việc thực hành. Tại trường, ban giám hiệu cần coi các buổi diễn tập PCCC, sơ tán, ứng phó tình huống nguy hiểm là một phần bắt buộc của kế hoạch năm học, không cắt giảm vì “bận thi cử”. Giáo viên chủ nhiệm phải được giao nhiệm vụ phổ biến và nhắc lại nội dung tập huấn cho từng lớp, thay vì chỉ tham dự rồi để tài liệu nằm im trên bàn.
Ở nhà, phụ huynh có thể bắt đầu bằng những bước đơn giản: cùng con kiểm tra lối thoát hiểm trong căn hộ, giả lập tình huống cháy nhỏ ở bếp để trẻ học cách báo động, gọi người lớn, chọn đường chạy; luyện thói quen không chạy ngược lên tầng cao, không trốn dưới gầm bàn khi có cháy, mà theo đúng quy trình đã học ở trường. Với khu vực có ao hồ, sông suối, cha mẹ phải chủ động dạy trẻ kỹ năng tự nổi và nhận diện khu vực nguy hiểm trước khi cho con tự chơi gần nước. Và sau mỗi buổi học về an toàn học sinh, điều quan trọng nhất không phải là bài kiểm tra, mà là câu hỏi thẳng thắn dành cho con: “Nếu có tình huống này, con sẽ làm gì?” – để kiểm tra khả năng phản xạ, không phải trí nhớ.
Kết luận: An toàn học sinh là trách nhiệm chia sẻ, không thể khoán cho nhà trường
Các chương trình tập huấn an toàn giáo dục ở Hà Nội và mô hình không gian phòng chữa cháy trường học tại TP.HCM đang cho thấy một chuyển dịch quan trọng: từ chỗ coi tai nạn thương tích là rủi ro bất ngờ, chúng ta bắt đầu nhìn nó như điều có thể phòng ngừa được bằng kỹ năng và kỷ luật. Chương trình tập huấn ở Hà Nội nhằm bồi dưỡng, nâng cao năng lực cho đội ngũ nhà giáo và phụ huynh trong việc tổ chức, hướng dẫn học sinh tiếp cận kiến thức, kỹ năng phòng ngừa tai nạn thương tích và sơ cấp cứu kịp thời; đồng thời thúc đẩy truyền thông, nâng cao vai trò, trách nhiệm của cán bộ quản lý, giáo viên, phụ huynh và học sinh trong việc xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh.
Nhưng dù chương trình có tốt đến đâu, nếu phụ huynh tiếp tục coi an toàn học sinh là việc “của nhà trường” thì những nỗ lực này sẽ bị bẻ gãy ngay khi trẻ bước ra khỏi cổng lớp. Mô hình không gian PCCC ở TP.HCM đặt kỳ vọng rõ ràng: kỹ năng phòng cháy, chữa cháy và thoát nạn phải được học sinh áp dụng cả ở gia đình và cộng đồng. Nói cách khác, mỗi ngôi nhà cần trở thành một “lớp học an toàn” thứ hai. Khi thầy cô đều xem việc rèn kỹ năng an toàn cho trẻ là nhiệm vụ cấp bách và phụ huynh sẵn sàng luyện cùng con, khẩu hiệu phòng chống tai nạn trường học mới có cơ hội trở thành thực tế: trẻ em đi học không chỉ để biết thêm kiến thức, mà còn để học cách bảo vệ chính mình và những người xung quanh.
