Tự gây thương tích thanh niên: Vấn đề không còn là chuyện hiếm
Tự gây thương tích thanh niên là hành vi cố ý làm tổn thương cơ thể mình, thường bằng cách rạch tay, đốt da hay đập đầu, nhằm giảm bớt căng thẳng cảm xúc chứ không phải với mục đích kết thúc cuộc sống, nhưng lại có thể mở đường cho ý nghĩ và hành vi tự sát về sau.
Chiều 14/9, các bác sĩ Viện Sức khỏe tâm thần của một bệnh viện tuyến cuối đã lên tiếng về sự gia tăng các trường hợp thanh thiếu niên tự gây thương tích, với nhiều em phải nhập viện vì cẳng tay chằng chịt vết rạch. Đây không còn là những ca lẻ tẻ mà đã trở thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng trong thời đại số, nơi mạng xã hội luôn hiện diện trong túi áo mỗi đứa trẻ. Điều đáng nói là nhiều cha mẹ vẫn nghĩ đó chỉ là “tuổi mới lớn thất thường”, cho đến khi nhìn thấy máu chảy trên tay con mình. Nếu tiếp tục coi đó là chuyện nhất thời, chúng ta đang nhường quyền định hình cảm xúc của con cho thuật toán.
Mạng xã hội không phải thủ phạm duy nhất, nhưng là “chất xúc tác” nguy hiểm
Điều quan trọng cha mẹ phải chấp nhận: mạng xã hội không tự sinh ra hành vi tự gây thương tích, nhưng nó làm tăng rõ rệt nguy cơ ở những đứa trẻ vốn đã mong manh. Các bác sĩ chỉ ra một chuỗi tác động điển hình: nghiện mạng xã hội dẫn đến thức khuya kéo dài, gây rối loạn giấc ngủ mạn tính, kéo theo giảm tự trọng, dễ bùng nổ cảm xúc và rối loạn khí sắc. Nói cách khác, nền tảng số không cầm dao rạch tay con bạn, nhưng nó tạo một môi trường lý tưởng để cảm xúc mất kiểm soát, còn hành vi tiêu cực được “chuẩn hóa” như một cách đối phó.
M.A – cô bé 15 tuổi với cẳng tay đầy vết rạch – là ví dụ sống động. Từ một học sinh hiền lành, nhút nhát, áp lực học tập tăng đột ngột và đứt gãy giao tiếp với cha mẹ khiến em thu mình và đắm chìm vào mạng xã hội. Điều đáng sợ không phải chiếc điện thoại, mà là việc nó trở thành “thế giới duy nhất” nơi em thấy mình được hiện diện, trong khi thế giới thật – bao gồm gia đình – vắng bóng.
Cái bẫy vô hình: thuật toán, “lây lan xã hội” và vòng xoáy tự hại
Ở bề mặt, con bạn chỉ đang xem vài video buồn; ở tầng sâu, các cơ chế vô hình của nền tảng đang âm thầm xoay chiếc la bàn cảm xúc của chúng. Khi tâm trạng xuống dốc, M.A bắt đầu dừng lại lâu hơn ở những video chia sẻ nỗi buồn, nhạc trầm, câu trích dẫn tuyệt vọng. Thuật toán lập tức nắm bắt tín hiệu đó và trong vài tuần, toàn bộ bảng tin của em bị bao phủ bởi nội dung tiêu cực, lãng mạn hóa cô đơn và cả những video mô tả hành vi rạch tay.
Khi khả năng kiểm soát cảm xúc suy giảm, hiện tượng “lây lan xã hội” và cái gọi là “kho triệu chứng tâm thần” khiến mạng xã hội mở rộng kho vũ khí hành vi gây đau khổ, biến tự gây thương tích thành một kiểu đối phó “chuẩn mực” trong một số cộng đồng. M.A không chỉ rạch tay; em còn đăng ảnh vết rạch trong nhóm kín, nhận lại hàng chục bình luận đồng cảm. Vết thương trở thành “mật mã chung”, còn hành vi tự hại được củng cố như tấm vé vào một cộng đồng. Khi đau đớn được tán dương, con đường quay lại an toàn càng xa.
Khi nào cha mẹ phải can thiệp: Đọc kỹ những dấu hiệu nhỏ
Nếu không muốn phát hiện khi mọi thứ đã quá muộn, cha mẹ phải học đọc những tín hiệu nhỏ trước khi chúng biến thành dấu hiệu cảnh báo tự tử. Bác sĩ mô tả M.A dần trở nên thu mình, dễ cáu gắt, thường xuyên buồn chán, mệt mỏi, chậm chạp, giảm tập trung, học sa sút, suy nghĩ tự ti, bi quan, chán ăn, sút cân và mất ngủ về đêm. Cô bé mặc áo dài tay để che vết rạch, giấu kín mọi điều vì “không thể nói bằng lời” với cha mẹ.
Theo Giám đốc Viện Sức khỏe tâm thần, khi trẻ thức khuya thường xuyên, ít giao tiếp, điểm số giảm, sút cân hoặc xuất hiện những vết thương đáng ngờ trên cơ thể, gia đình cần đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa để đánh giá và can thiệp sức khỏe tâm thần kịp thời. Gia đình và nhà trường phải duy trì giao tiếp cởi mở, để ý những thay đổi bất thường về cảm xúc, hành vi, giấc ngủ và học tập. Đây không phải “sự khó ở” thoáng qua, mà là bản đồ cảnh báo sớm cho một cơn bão tâm lý.
Gia đình không thể nhường chỗ cho mạng xã hội trong việc nuôi dưỡng tâm hồn
Điểm chung ở nhiều ca tự gây thương tích thanh niên là khoảng trống kết nối gia đình. M.A không chia sẻ căng thẳng hay việc tự hại với cha mẹ vì cảm nhận rõ sự đứt gãy trong giao tiếp và chọn im lặng, mặc áo dài tay để che giấu. Khi gia đình rút lui khỏi đời sống cảm xúc của con, mạng xã hội lập tức thế chỗ bằng một “cộng đồng ảo” luôn sẵn lời an ủi, nhưng đồng thời hợp thức hóa hành vi nguy hiểm.
Ở tuyến chăm sóc lâm sàng, các bác sĩ nhấn mạnh cần chuẩn hóa việc hỏi về mức độ tiếp xúc mạng xã hội trong khai thác bệnh sử, tiếp cận bệnh nhân không phán xét, xây dựng kế hoạch an toàn cá nhân và áp dụng nguyên tắc giảm hại. Nhưng tuyến đầu vẫn là cha mẹ và thầy cô – những người phải giám sát chủ động, trò chuyện cởi mở thay vì cấm đoán cứng nhắc. Khi phụ huynh phát hiện trẻ tự gây thương tích, phản ứng đúng không phải là mắng mỏ hay ra lệnh “đừng làm nữa”, mà là tìm hiểu căn nguyên và đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa khi cần. Can thiệp sức khỏe tâm thần sớm, đúng chuyên môn là chìa khóa trả lại quỹ đạo phát triển lành mạnh cho thế hệ trẻ.
