Trở về là đưa tri thức đến nơi cần nhất
Nhà khoa học trở về là người chọn đưa năng lực, kinh nghiệm và thời gian nghiên cứu của mình về phục vụ quê hương, nơi tri thức có thể đáp ứng những nhu cầu cụ thể của xã hội và đất nước. Những cuộc trở về của trí thức Việt Nam không chỉ là hành trình đổi nơi làm việc; đó là lựa chọn gắn nghề nghiệp với trách nhiệm và cơ hội góp phần xây dựng năng lực khoa học trong nước. Năm 1969, GS Nguyễn Văn Hiệu trở về từ Viện Liên hợp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna khi đã có uy tín quốc tế trong vật lý lý thuyết. Thủ tướng Phạm Văn Đồng giao ông xây dựng và lãnh đạo Viện Vật lý. Ở tuổi 31, ông nhận trọng trách ấy giữa thời chiến, khi đội ngũ nghiên cứu còn mỏng và cơ sở vật chất thiếu thốn. Đây không phải lựa chọn an toàn, nhưng là quyết định đặt chuyên môn vào đúng nơi đất nước đang cần.
Câu chuyện của GS Nguyễn Văn Hiệu cho thấy tài năng không thể phát huy chỉ bằng lời kêu gọi cống hiến: người trở về cần được tin tưởng, giao việc và trao điều kiện để làm việc. Trong hoàn cảnh khắc nghiệt, việc một nhà khoa học trẻ được giao dựng nền móng cho một viện nghiên cứu là dấu hiệu của cách trọng dụng dựa trên năng lực và khả năng đảm đương, thay vì tuổi đời hay thâm niên. Giá trị của cuộc trở về vì thế nằm ở cả hai phía: nhà khoa học mang tri thức về, còn đất nước mở ra một vai trò đủ sức biến tri thức ấy thành thiết chế và cơ hội cho lớp kế tiếp.
Từ Quân giới đến Viện Vật lý: trao việc để dựng nền
Trước GS Nguyễn Văn Hiệu, GS Trần Đại Nghĩa cũng chọn trở về trong một thời khắc sống còn. Tháng 9/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp gỡ trí thức Việt kiều tại Pháp, vận động họ về nước; ngày 16/9, kỹ sư Phạm Quang Lễ cùng một số trí thức lên đường. Đến ngày 5/12/1946, ông được giao giữ chức Cục trưởng Cục Quân giới. Trở về giữa lúc nhà nước non trẻ đối mặt nguy cơ chiến tranh, ông đem kiến thức kỹ thuật vào nhiệm vụ xây dựng năng lực quân giới. Sau khi tiếp quản chương trình nghiên cứu, ông tập trung giải quyết những vấn đề còn tồn tại và góp phần kiến tạo một ngành thiết yếu cho kháng chiến. Hai thế hệ, hai lĩnh vực khác nhau, nhưng điểm chung không nằm ở một hình mẫu hy sinh duy nhất: đó là tri thức được trao cho một nhiệm vụ cụ thể.
Sự tiếp nối ấy còn thể hiện ở việc xây dựng con người và tổ chức, không dừng ở thành tựu cá nhân. GS Nguyễn Văn Hiệu cùng đồng nghiệp dựng cơ sở nghiên cứu, rồi tiếp tục tạo cơ hội cho những người trẻ. Trong chương trình hợp tác vũ trụ Việt Nam – Liên Xô, ông giữ vai trò Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban Nghiên cứu Vũ trụ Việt Nam, phối hợp tổ chức nghiên cứu phục vụ chuyến bay của Phạm Tuân năm 1980. Điều đáng nhớ ở những câu chuyện này không phải chỉ là người tài trở về, mà là đất nước đã biết giao cho họ việc đủ lớn để năng lực cá nhân trở thành nền tảng chung. Muốn có thêm những cuộc trở về có ý nghĩa, việc trọng dụng cần đi liền với trách nhiệm thật và không gian hành động.
Tự do nghiên cứu và cảm giác mình có ích
Động lực trở về hôm nay có thể ít kịch tính hơn thời chiến, nhưng vẫn bắt đầu từ câu hỏi: ở đâu mình có thể làm nghiên cứu có ý nghĩa hơn? GS.TSKH Phùng Hồ Hải, sau nhiều năm nghiên cứu và công tác ở nước ngoài, nói ông chọn trở về vì cảm thấy tự do hơn trong hoạt động nghiên cứu và thấy mình có ích hơn khi ở Việt Nam. Với ông, đó không đơn thuần là đổi địa điểm làm việc: trở về còn là cảm giác được làm chủ trong chính đất nước mình. Đây là lời nhắc rằng thu hút trí thức không chỉ nằm ở danh vị hay sự đón tiếp. Môi trường có quyền chủ động nghiên cứu, đồng nghiệp để trao đổi và vấn đề thực tế để giải quyết mới khiến khát vọng cống hiến trở thành công việc mỗi ngày.
Khoa học có tính quốc tế; người nghiên cứu cần được kết nối và cộng tác vượt biên giới. Nhưng khả năng ấy không làm mờ đi quê hương như một nguồn động lực. GS.VS Trần Hồng Thái diễn đạt điều đó bằng câu: “Khoa học không có biên giới nhưng nhà khoa học có quê hương”. Đóng góp cho quê hương không có nghĩa là khép mình khỏi thế giới; ngược lại, tri thức quốc tế càng có giá trị khi được đưa vào giải quyết vấn đề của cộng đồng. Vì vậy, lựa chọn trở về không nên bị biến thành thước đo duy nhất của lòng yêu nước. Điều đáng nhìn là cách mỗi nhà khoa học duy trì kết nối, chia sẻ tri thức và làm cho năng lực nghiên cứu tạo ra ích lợi tại nơi người dân cần.
Từ mẫu ADN đến câu trả lời cho một gia đình
Một minh chứng rõ ràng cho việc khoa học chạm tới đời sống nằm trong các mẫu ADN hài cốt liệt sĩ. Sau mã số và quy trình giám định là những gia đình nhiều năm chưa biết người thân nằm ở đâu. Kết quả phân tích không chỉ là dữ liệu: nó có thể xác nhận danh tính trên bia mộ, giúp gia đình tìm được nơi thắp nén hương và khép lại một phần chờ đợi kéo dài. Trong đợt thử nghiệm tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh, Cao Bằng, 54 trong 58 mẫu đủ điều kiện đã thu được dữ liệu SNP đạt yêu cầu; tỷ lệ thu dữ liệu ADN phục vụ đối sánh được báo cáo ở mức khoảng 90%. Những con số ấy có ý nghĩa vì chúng mở thêm hy vọng cho thân nhân, không phải vì bản thân chúng là đích đến.
Nhu cầu phía trước rất lớn: chiến dịch 500 ngày đêm, triển khai từ 15/3/2026 đến 27/7/2027, đặt mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt, lấy mẫu tại khoảng 230.000 ngôi mộ chưa xác định thông tin và giám định ADN khoảng 18.000 mẫu. Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đang đào tạo, chuyển giao kỹ thuật cho các đơn vị giám định thuộc quân đội, công an và y tế; kết quả bước đầu vẫn cần được kiểm nghiệm trên tập mẫu lớn trước khi triển khai rộng. Đây là cách khoa học phụng sự đất nước bằng việc kiên trì, chuẩn xác và phối hợp liên ngành. Các cuộc trở về chỉ thật sự có ý nghĩa khi năng lực nghiên cứu được nối với nhu cầu như thế, và người dân nhận được câu trả lời từ thành quả ấy.
