Tri thức toàn cầu chỉ có ý nghĩa khi quay về phục vụ quê hương
Những nhà khoa học Việt Nam được đào tạo và làm việc ở nước ngoài đang ngày càng có xu hướng mang tri thức toàn cầu trở về hoặc kết nối chặt chẽ với trong nước, nhằm biến kinh nghiệm nghiên cứu quốc tế thành động lực cho phát triển công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo. Họ không xem việc hội nhập khoa học là rời bỏ quê hương, mà coi đó là cách củng cố nội lực trí tuệ của đất nước thông qua mạng lưới hợp tác rộng mở, đào tạo thế hệ tiếp nối và tham gia giải quyết các bài toán dài hạn của phát triển.
Hành trình của GS.TS Dương Quang Trung là một minh họa rõ ràng cho chuyển biến này. Sau gần 25 năm học tập, nghiên cứu và làm việc tại nhiều quốc gia trong lĩnh vực truyền thông thế hệ mới, 5G/6G, trí tuệ nhân tạo và tính toán lượng tử, ông vẫn khẳng định mình trước hết là một nhà khoa học Việt Nam, đóng góp cho cộng đồng khoa học thế giới đồng thời giữ mối liên hệ sâu sắc với các cơ sở nghiên cứu trong nước. Cách nhìn này cho thấy công nghệ độc lập không thể xây dựng bằng sự khép kín, mà bằng khả năng chọn lọc tinh hoa quốc tế để phục vụ chiến lược dài hạn của quốc gia.
Trở về từ 5G/6G: xây nền cho thế hệ nhà khoa học trẻ
Điều đáng chú ý nhất trong câu chuyện của GS.TS Dương Quang Trung không phải là chức danh quốc tế hay các tạp chí khoa học ông tham gia, mà là cách ông chuyển hóa chúng thành lợi ích cụ thể cho Việt Nam. Ngày 6/3/2023, một trường đại học trong nước đã trao quyết định bổ nhiệm ông làm Giáo sư danh dự, ghi nhận những đóng góp trong đào tạo, nghiên cứu và phát triển các hướng nghiên cứu mới của nhà trường. Đó không chỉ là danh hiệu tượng trưng mà là cơ chế để tri thức toàn cầu thấm vào chương trình đào tạo sau đại học, công bố quốc tế và định hướng các lĩnh vực mới như viễn thông 6G cho đội ngũ giảng viên trẻ và sinh viên.
Ông đã và đang đào tạo hơn 130 học viên cao học, nghiên cứu sinh và nghiên cứu viên sau tiến sĩ, trong đó có hơn 40 người Việt Nam; hơn 20 học trò của ông đã trở thành giáo sư tại các trường đại học ở Anh, Mỹ, Canada, Trung Quốc, Việt Nam và một số nước châu Âu. Câu nói thể hiện rõ triết lý của ông là: một người học trò được đào tạo tốt có khả năng tiếp tục tạo ra tri thức mới và đào tạo thêm những thế hệ tiếp theo. Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, kiểu đóng góp này quan trọng hơn bất kỳ lễ vinh danh nào: nó tạo ra dòng chảy tri thức liên tục cho tham vọng phát triển công nghệ.
Trí thức khoa học: từ phòng thí nghiệm đến chính sách và ký ức quốc gia
Nếu ở lĩnh vực viễn thông, các nhà khoa học Việt Nam đang kết nối với mạng lưới tri thức toàn cầu để đi cùng thế giới trong cuộc đua 5G 6G Việt Nam, thì trong y học và khoa học xã hội, họ lại cho thấy một mặt khác của trách nhiệm trí thức: đưa kết quả nghiên cứu vào đời sống và pháp luật. Trong bối cảnh đất nước đặt ra yêu cầu ngày càng cao về đổi mới mô hình phát triển và nâng cao chất lượng nguồn lực, vai trò của đội ngũ trí thức, nhà khoa học càng trở nên rõ nét. Họ không chỉ tạo ra tri thức mới mà còn tham gia hoàn thiện chính sách, đào tạo con người và gìn giữ giá trị khoa học cho các thế hệ sau.
Một giáo sư huyết học – truyền máu đã dành hơn 40 năm gắn bó với ngành y, phát triển hệ thống truyền máu, ngân hàng máu và thúc đẩy các chương trình hiến máu tình nguyện có sức lan tỏa rộng, giúp bổ sung nguồn máu phục vụ cấp cứu, điều trị và đưa hoạt động hiến máu đến gần hơn với cộng đồng. Từ yêu cầu cấp thiết của ngành, hiến máu tình nguyện đã trở thành hoạt động xã hội thu hút đông đảo người dân, lan tỏa tinh thần sẻ chia. Không dừng ở đó, kinh nghiệm chuyên môn và quản lý y tế của ông được mang vào các phiên thảo luận về Luật Khám bệnh, chữa bệnh, từ vấn đề chức danh nghề nghiệp, tự chủ bệnh viện đến quyền lợi người bệnh. Đây là kiểu chuyển dịch tri thức khoa học thành năng lực cải cách thể chế mà Việt Nam cần nếu muốn nâng cấp mô hình phát triển.
Giữ di sản khoa học để nuôi khát vọng làm công nghệ của người Việt
Phát triển công nghệ không chỉ phụ thuộc vào phòng thí nghiệm hiện đại, mà còn dựa vào khả năng gìn giữ, kể lại và truyền cảm hứng từ những hành trình khoa học đi trước. Xuất phát từ lo ngại di sản trí thức có thể thất lạc theo thời gian, một công viên và trung tâm di sản về các nhà khoa học Việt Nam đã được xây dựng và từng bước phát triển. Đến nay, hệ thống này đã sưu tầm, lưu giữ hơn 1 triệu tài liệu, hiện vật của trên 7.000 nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực. Trong đó có bản thảo nghiên cứu, thư từ, nhật ký và nhiều vật dụng gắn với quá trình làm khoa học, phần nào tái hiện chặng đường phát triển của khoa học Việt Nam, từ điều kiện nghiên cứu đến đóng góp của nhiều thế hệ trí thức.
Không dừng ở việc sưu tầm, công tác số hóa dữ liệu, xây dựng hình thức trưng bày và tổ chức hoạt động giáo dục được chú trọng để kho tư liệu vừa được bảo quản, vừa phục vụ cộng đồng, mở rộng giá trị từ lưu giữ ký ức sang giáo dục và truyền cảm hứng cho thế hệ sau. Trong nhiều năm làm công tác đào tạo, việc giảng dạy sinh viên, hướng dẫn học viên cao học, nghiên cứu sinh và giới thiệu lịch sử Việt Nam tại một số trường đại học ở nước ngoài cũng được xem là phần quan trọng của quá trình trao truyền tri thức. Đó là nền văn hóa khoa học cần thiết để phong trào khát vọng tạo công nghệ của người Việt không bị đứt đoạn: thế hệ trẻ phải nhìn thấy mình trong câu chuyện của những nhà khoa học Việt Nam đi trước, từ phòng thí nghiệm 5G/6G đến giảng đường y khoa và các bộ sách lịch sử quốc gia.
Từ khát vọng tri thức đến chiến lược phát triển công nghệ
Điểm chung đáng chú ý trong các câu chuyện trên là cách giới trí thức khoa học đang dịch chuyển từ vai trò "người làm chuyên môn" sang lực lượng định hình chiến lược phát triển. Tri thức và mạng lưới nghiên cứu ngày nay mang tính toàn cầu, nhưng điều quyết định là Việt Nam có dám đầu tư dài hạn cho những ý tưởng lớn hay không. Những nền khoa học mạnh không đo thành công bằng số lượng bài báo hằng năm, mà bằng khả năng một hướng nghiên cứu tạo ra bước tiến trong 10–20 năm tới. Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, nhận thức này cần được chuyển hóa thành chính sách cụ thể.
Việt Nam có lợi thế về nguồn nhân lực trẻ, nền tảng toán học và khoa học cơ bản, khả năng tiếp thu nhanh và sự kiên trì; nếu hình thành được những đại học nghiên cứu mạnh cùng chiến lược đầu tư dài hạn, hoàn toàn có thể xây dựng những trung tâm nghiên cứu có sức ảnh hưởng quốc tế. Khi các nhà khoa học Việt Nam hoạt động trong môi trường quốc tế vẫn bền bỉ duy trì kết nối với trong nước để khoa học Việt Nam tiến gần hơn tới chuẩn mực và mạng lưới tri thức toàn cầu, họ đang chuẩn bị nền tảng cho công nghệ độc lập không bằng khẩu hiệu, mà bằng năng lực thực sự. Kết luận giản dị nhưng đáng suy nghĩ là: nếu muốn người Việt tạo ra công nghệ của người Việt, chúng ta phải dám tin và dám trao cho giới khoa học trách nhiệm ở tầm chiến lược, không chỉ ở từng dự án nhỏ lẻ.
