Điện mặt trời mái nhà dưới góc nhìn mới của Nghị định 243
Điện mặt trời mái nhà là mô hình lắp đặt tấm quang điện trên các kết cấu của công trình để tự sản xuất, tự tiêu thụ điện từ nguồn năng lượng tái tạo, với mục tiêu giảm phụ thuộc vào lưới điện, tiết kiệm chi phí và góp phần bảo đảm an ninh năng lượng dài hạn cho người dân và doanh nghiệp. Nghị định 243/2026 không chỉ chỉnh sửa kỹ thuật, mà đang âm thầm thay đổi cuộc chơi: mở rộng diện tích lắp đặt, nới lỏng cơ chế bán điện dư và hạ bớt hàng rào thủ tục. Khi Sở Công Thương TP.HCM phối hợp với Tổng Công ty Điện lực tổ chức hướng dẫn triển khai Nghị định này ngày 9-9, thông điệp rất rõ: nhà nước muốn điện mặt trời mái nhà trở thành lựa chọn phổ biến, chứ không còn là “cuộc chơi của số ít”.
Mở rộng không gian lắp đặt quang điện: từ mái sang cả mặt bao che
Điểm đột phá rõ nhất của Nghị định 243/2026 là việc cho phép lắp đặt tấm quang điện không chỉ trên mái mà cả trên mặt bao che công trình, tức toàn bộ phần “vỏ” của tòa nhà đều có thể trở thành nguồn phát điện. Đây là bước dịch chuyển quan trọng: từ cách hiểu truyền thống “điện mặt trời mái nhà” sang một tư duy thiết kế công trình tích hợp năng lượng tái tạo Việt Nam ngay từ lớp vỏ. Với các đô thị dày đặc cao ốc như TP.HCM, diện tích mái thường hạn chế, trong khi mặt đứng, lam che nắng, bãi xe, nhà xưởng lại là nguồn diện tích khổng lồ. Nếu không mở rộng quy định lắp đặt quang điện như vậy, mục tiêu phổ cập điện mặt trời cho 50% hộ dân vào năm 2030 sẽ khó đạt hơn nhiều.
Đơn giản hóa thủ tục: từ rào cản thành chất xúc tác
Điện mặt trời mái nhà chỉ có thể đi vào đời sống nếu người dân và doanh nghiệp không bị “chìm” trong hồ sơ, giấy phép. Nghị định 243 làm đúng điều cần làm: đơn giản hóa thủ tục. Chủ đầu tư giờ chỉ cần thông báo tới UBND cấp tỉnh thay vì xin – cấp – phê ở nhiều tầng nấc. Vai trò của UBND xã được quy định rõ khi tiếp nhận thông báo đối với nguồn đấu nối hạ áp và một số nguồn không đấu nối vào hệ thống điện quốc gia, giúp xử lý hồ sơ ở ngay tuyến gần dân nhất. Quy định rằng hộ gia đình bán điện dư không phải đăng ký hộ kinh doanh là một nhát cắt vào nút thắt lớn nhất khiến nhiều người ngại hợp đồng bán điện. Nếu tiếp tục “nới” theo hướng quản lý bằng dữ liệu thay vì bằng giấy phép, thủ tục sẽ biến từ rào cản thành chất xúc tác cho năng lượng sạch.
TP.HCM và mục tiêu 50% hộ dân dùng điện mặt trời mái nhà
TP.HCM đang là một trong những “phòng thí nghiệm” sống động nhất cho chính sách mới về điện mặt trời mái nhà. Tính đến ngày 5-9-2026, thành phố đã có 6.241 hệ thống tự sản xuất, tự tiêu thụ với tổng công suất lắp đặt 472 MWp, một con số cho thấy nhu cầu và dư địa còn rất lớn. Đại diện Cục Điện lực nhấn mạnh từ nay đến hết năm 2030, các bên được thỏa thuận tỷ lệ bán điện dư vượt mức 50%, tạo thêm động lực để hộ dân và doanh nghiệp không ngại đầu tư hệ thống lớn hơn nhu cầu hiện tại. Mục tiêu được đặt ra là 50% hộ dân sử dụng điện mặt trời vào năm 2030, coi đây là trụ cột cho an ninh năng lượng và phát triển kinh tế – xã hội dựa trên năng lượng sạch. Vấn đề không còn là “có nên làm hay không”, mà là TP.HCM sẽ đi nhanh đến đâu để biến mục tiêu thành hiện thực.
Cơ hội và trách nhiệm của hộ gia đình, doanh nghiệp trong kỷ nguyên năng lượng mới
Quy định cho phép thỏa thuận tỷ lệ bán điện dư vượt 50% đến hết năm 2030 rõ ràng là lời mời gọi các chủ đầu tư không chỉ tự cấp điện, mà còn tham gia thị trường như những “nhà máy nhỏ” trên mái và mặt bao che công trình. Với thủ tục gọn hơn, không bị buộc đăng ký hộ kinh doanh khi bán điện dư, cơ hội đang nghiêng về phía hộ gia đình và doanh nghiệp dám đi trước. Tuy vậy, những lúng túng tại địa phương từ tháng 6 đến nay cho thấy nếu chính quyền cơ sở không được hướng dẫn kỹ, Nghị định 243 có nguy cơ bị làm chậm vì cách hiểu khác nhau. Hộ dân và doanh nghiệp cần chủ động yêu cầu minh bạch thông tin về công suất được phân bổ, công suất đã cấp giấy chứng nhận và phần còn lại, bởi điều này đã được giao trách nhiệm cho cấp tỉnh phải công khai. Cơ hội năng lượng tái tạo Việt Nam đang mở, nhưng đi cùng nó là trách nhiệm tham gia và giám sát chính sách.
