Mức trần là rào chắn cho chi phí metro đi ngầm
Trần chi phí metro là giới hạn giá trị hợp đồng bình quân cho mỗi kilômét tuyến đi ngầm, dùng làm căn cứ kiểm soát vốn và phân định trách nhiệm khi chi phí thi công tăng. Ngày 4/11, HĐND TP Hà Nội thông qua nghị quyết thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù để đầu tư các tuyến đường sắt đô thị; điểm đáng chú ý là nhà thầu chìa khóa trao tay phải cam kết giữ giá trị hợp đồng trong giới hạn được đặt ra.
Nghị quyết áp dụng cho kế hoạch triển khai năm tuyến số 1, 2, 8, 10 và 14, dài tổng cộng 253,5 km, với tổng mức đầu tư hơn 1 triệu tỷ đồng. Đây không phải mức giá mặc định để thành phố chi hết: nếu kiểm toán ở giai đoạn chuẩn bị phê duyệt cho thấy chi phí thấp hơn, kết quả kiểm toán mới là căn cứ. Cách thiết kế ấy đáng ủng hộ vì ngăn mức trần biến thành mục tiêu tiêu tiền, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc hợp đồng và hồ sơ dự án xác định rành mạch phạm vi công việc.
Phạm vi tính giá cần được công khai đến từng khoản
Giới hạn này nhắm vào các đoạn đi ngầm, không phải toàn bộ chi phí của mỗi tuyến. Phạm vi được giải trình gồm depot, bãi đỗ, ga ngầm, hầm, quan trắc lún và công trình liên quan; thiết bị như đoàn tàu, đường ray, tín hiệu, cấp điện, trung tâm điều hành, thu phí tự động, cửa chắn ga; cùng chi phí quản lý, tư vấn và dự phòng của nhà thầu trong phần việc đã xác định.
Ngược lại, công trình lưỡng dụng, thuế giá trị gia tăng, dự phòng cho việc phát sinh ngoài phạm vi gói thầu, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, di dời hạ tầng, cùng tư vấn và quản lý dự án thuộc chủ đầu tư được nêu là các khoản nằm ngoài mức giá. Đây là điểm dễ làm người dân hiểu nhầm một con số đơn lẻ là toàn bộ chi phí. Đại biểu Trần Thanh Hà đề nghị lập bảng chi tiết, tách khoản thuộc hợp đồng khỏi khoản ngân sách thành phố chi trả để hạn chế phát sinh ngoài dự kiến.
Nhà thầu chịu phần vượt trong phạm vi cam kết
Nếu chi phí vượt giới hạn nhưng vẫn thuộc trách nhiệm theo hợp đồng, nhà thầu phải tự gánh phần chênh lệch; thành phố không phải trả thêm cho khoản đó. Đây là bước chuyển rủi ro đáng kể: nhà thầu có động lực kiểm soát thiết kế, công nghệ và tổ chức thi công thay vì mặc nhiên đẩy chi phí phát sinh sang ngân sách. Tuy nhiên, cam kết chỉ có ý nghĩa khi ranh giới giữa lỗi hoặc nghĩa vụ của nhà thầu với công việc ngoài gói thầu được quy định đủ rõ.
Vì vậy, mức trần không thể thay thế thẩm định, kiểm toán hay giám sát hợp đồng. Thành phố cho biết sẽ tiếp tục rà soát chi phí dựa trên thiết kế, tổng mức đầu tư, kết quả kiểm toán và điều kiện hợp đồng. Nếu các khoản ngoài phạm vi không được công khai và giải trình chặt, giới hạn hợp đồng vẫn có thể đi cùng những nghĩa vụ ngân sách khó nhìn thấy. Kiểm soát vốn phải bao quát cả tổng dự án, không chỉ con số gắn với mỗi kilômét.
Kỷ luật vốn phải đi cùng tiến độ và lợi ích đi lại
Hà Nội đặt mục tiêu hoàn thành năm tuyến trong năm 2030. Tiến độ gấp, quy mô lớn và yêu cầu kỹ thuật phức tạp khiến kiểm soát chi phí không thể chỉ dựa vào việc ấn định một mức trần. Thành phố cần theo dõi thiết kế, thay đổi phạm vi và kết quả kiểm toán xuyên suốt, đồng thời công bố rõ ai chịu trách nhiệm cho từng khoản.
Với người đi lại, điều đáng quan tâm không chỉ là dự án có hoàn thành đúng hạn hay không, mà còn là chất lượng mạng lưới hình thành sau đầu tư. Khi vận hành, năm tuyến được kỳ vọng mở rộng giao thông công cộng khối lượng lớn, giảm áp lực ùn tắc, cải thiện môi trường và hỗ trợ phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng. Kết luận cần rõ: trần chi phí metro là công cụ hữu ích để giữ kỷ luật vốn, nhưng chỉ phát huy tác dụng khi hợp đồng minh bạch, trách nhiệm nhà thầu được thực thi và mọi khoản ngoài phạm vi đều được giám sát.
