Luật trừng phạt Nga năng lượng mới: một công cụ kinh tế mang tính cưỡng bức toàn cầu
Luật trừng phạt Nga năng lượng mà Tổng thống Donald Trump vừa ký là một văn kiện cho phép Washington áp thuế quan Mỹ Nga lên tới 100% đối với hàng hóa từ các quốc gia mua nhiều dầu mỏ và khí đốt Nga, biến quan hệ thương mại năng lượng thành đòn bẩy chính trị toàn cầu nhằm siết nguồn thu của Moskva và gây sức ép với các đối tác của họ. Ở cấp độ hình thức, đạo luật Lindsey Graham về trừng phạt Nga và Iran đã được Hạ viện thông qua với 262 phiếu thuận, 159 phiếu chống, sau khi Thượng viện phê chuẩn với 86 phiếu thuận và 11 phiếu chống, trước khi được Tổng thống Trump ký ban hành. Nhưng ở cấp độ thực chất, đây là bước nâng cấp rõ rệt của chiến lược cấm vận dầu khí, chuyển trọng tâm từ trừng phạt trực tiếp Nga sang đánh vào những nước vẫn tiếp tục mua năng lượng từ Moskva. Washington không chỉ muốn làm suy yếu nguồn thu năng lượng của Nga, mà còn muốn tái định hình trật tự thương mại, buộc các quốc gia phải lựa chọn giữa hệ thống do Mỹ dẫn dắt và quan hệ làm ăn với các đối tác bị trừng phạt.
Thuế tối đa 100%: đòn đánh vào khách hàng của Moskva và rủi ro lan sang người dân Mỹ
Điều khoản gây tranh cãi nhất của luật là quyền cho phép Tổng thống áp thuế tối đa 100% lên hàng hóa nhập khẩu từ năm quốc gia mua nhiều dầu mỏ và khí đốt Nga nhất. Dù văn bản không nêu tên cụ thể, cấu trúc mua bán hiện nay khiến Trung Quốc và Ấn Độ gần như chắc chắn bị nhắm tới như hai khách hàng năng lượng hàng đầu của Moskva. Đây là một dạng cấm vận dầu khí gián tiếp: thay vì cấm các lô hàng, Washington đánh vào túi tiền các nước mua, khiến chi phí thương mại với Mỹ tăng vọt nếu họ không giảm giao dịch với Nga. Theo một nghị sĩ Dân chủ, đạo luật trao cho Tổng thống Trump quyền áp thuế quá rộng, có thể khiến chi phí của người dân Mỹ tăng cao vì thuế quan mới sẽ quay trở lại trong giá hàng hóa nhập khẩu. Trên thực tế, đòn trừng phạt Nga năng lượng này không chỉ là công cụ đối ngoại, mà còn là canh bạc trong nước: nó đặt lợi ích địa chính trị lên trên sự ổn định giá cả, buộc cử tri Mỹ phải gánh một phần chi phí cho chiến lược đối phó Moskva. Việc Tòa án Tối cao từng phán quyết những mức thuế quy mô lớn Trump áp dụng theo Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế là vi hiến cho thấy ông đang tìm đường pháp lý mới để duy trì chính sách thuế quan cứng rắn.
Ngoại lệ và vùng xám: châu Âu tìm cách thoát khỏi tầm bắn thuế quan Mỹ Nga
Đạo luật mới không nhắm đồng loạt vào tất cả đồng minh; nó được thiết kế với các lối thoát cho những nước biết điều chỉnh hành vi. Nhật Bản, Pháp, Hungary và Bỉ có thể được miễn áp dụng do mua lượng năng lượng Nga ít hơn và đang thực hiện các biện pháp giảm phụ thuộc. Điều này biến trừng phạt Nga năng lượng thành cơ chế thưởng – phạt: ai giảm mua thì được bảo vệ khỏi thuế quan, ai duy trì hoặc tăng nhập khẩu bị đẩy vào diện rủi ro. Hungary là ví dụ điển hình của vùng xám. Dù cam kết giảm phụ thuộc nhiên liệu Nga, Budapest vẫn muốn đảm bảo nguồn cung rẻ và ổn định, đồng thời xin miễn trừ khỏi các biện pháp cấm vận dầu khí nghiêm ngặt. Về phía Washington, sự linh hoạt này là lợi thế: Mỹ có thể dùng quyền miễn trừ như con bài thương lượng, buộc từng nước phải chứng minh nỗ lực giảm quan hệ năng lượng với Moskva nếu không muốn đối mặt với thuế quan Mỹ Nga. Hệ quả là cả châu Âu bị kéo vào cuộc đấu địa chính trị xoay quanh đường ống, tàu dầu và hợp đồng khí đốt, cho dù nhiều nước vẫn cố tách mình khỏi cạnh tranh Mỹ – Nga.
Biến số trước thượng đỉnh Mỹ - Trung: đòn kép vào Trung Quốc và hệ thống tài chính toàn cầu
Thời điểm thông qua và ký đạo luật trừng phạt Nga tạo ra sức ép trực tiếp lên Bắc Kinh ngay trước thượng đỉnh Mỹ - Trung tại Washington, trong bối cảnh Chủ tịch Tập Cận Bình dự kiến hội đàm với Tổng thống Trump. Theo bản tường thuật, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent và Phó Thủ tướng Hà Lập Phong đang hoàn tất các nội dung kinh tế cho hội nghị, gồm giảm thuế nông sản và gia hạn thỏa thuận đình chiến thương mại mong manh đạt được vào tháng 10/2025. Đưa luật trừng phạt năng lượng vào thời điểm này là động thái rõ ràng: Washington muốn buộc Trung Quốc thu hẹp nhập khẩu năng lượng Nga, đồng thời cắt đứt quan hệ thương mại với Iran trong chiến dịch "Operation Economic Outcast". Ngược lại, Trung Quốc cùng các nước BRICS như Ấn Độ, Nga và Iran đang thúc đẩy giao dịch và thanh toán bằng nội tệ để giảm phụ thuộc vào hệ thống tài chính do Mỹ dẫn dắt. Việc Washington ngày càng dựa vào thuế và trừng phạt vô tình khuyến khích xu hướng này, khiến luật mới vừa là công cụ gây sức ép, vừa là chất xúc tác cho quá trình tách rời tài chính toàn cầu. Đó là canh bạc dài hạn: Mỹ có thêm đòn bẩy trước bàn đàm phán, nhưng cũng đẩy nhanh nỗ lực xây dựng hệ thống thanh toán song song của các đối thủ.
Kết luận: từ cuộc chiến Ukraine đến tái định hình trật tự năng lượng
Với luật mới, Washington đưa trừng phạt Nga năng lượng lên một nấc thang mới: thay vì chỉ nhắm trực tiếp vào Nga, Mỹ dùng thuế quan Mỹ Nga như chiếc lưới quét rộng, buộc các quốc gia khác phải cân bằng giữa lợi ích kinh tế với rủi ro đối ngoại. Đạo luật Lindsey Graham không chỉ gia tăng sức ép lên nguồn thu năng lượng của Nga, mà còn cung cấp cho Tổng thống Trump một công cụ thương lượng đúng thời điểm Mỹ và Trung Quốc chuẩn bị bước vào cuộc gặp cấp cao tại Washington. Từ góc nhìn dài hạn, đây là bước đi có thể đẩy nhanh quá trình phân mảnh trật tự năng lượng và tài chính toàn cầu. Các nước bị nhắm tới đang chủ động tìm con đường giảm phụ thuộc vào hệ thống thanh toán do Mỹ dẫn dắt, mở rộng giao dịch nội tệ và xây dựng khối thương mại song song. Trump có thể giành thêm lợi thế trong cuộc chiến thuế quan và đàm phán, nhưng cái giá là nguy cơ thúc đẩy một thế giới đa trung tâm tài chính, nơi khả năng dùng thuế và trừng phạt như vũ khí có thể suy yếu theo thời gian. Canh bạc này sẽ được thử lửa ngay tại thượng đỉnh Mỹ - Trung sắp tới, khi Bắc Kinh phải quyết định hy sinh bao nhiêu lợi ích năng lượng để giữ cửa thị trường Mỹ mở.
