Từ tỷ lệ sử dụng AI cao đến tham vọng trung tâm khu vực
Quỹ đạo phát triển AI của Việt Nam là quá trình một nền kinh tế đang chuyển đổi số nhanh, sở hữu tỷ lệ người lao động và doanh nghiệp sử dụng AI thuộc nhóm cao trong khu vực, đồng thời xây dựng hạ tầng công nghệ AI và hệ sinh thái chính sách để theo đuổi mục tiêu trở thành Việt Nam trung tâm AI ASEAN vào giai đoạn sau 2030, với trọng tâm là biến công nghệ thành giá trị kinh tế và xã hội cụ thể thay vì chỉ dừng ở thử nghiệm. Việt Nam không còn ở vị thế người theo sau thuần túy trong làn sóng AI mà đã bước vào nhóm những nước đang định hình cách dùng AI thực dụng, gắn với năng suất, doanh thu và chất lượng dịch vụ. Tỷ lệ người lao động sử dụng AI đạt 27,9% trong Quý 2/2026, tiệm cận nhóm quốc gia phát triển và cao hơn hẳn mức trung bình toàn cầu 18,8%. Điều đáng nói hơn là Việt Nam đứng thứ hai về tỷ lệ sử dụng AI Đông Nam Á, chỉ sau Singapore, vượt Malaysia, Philippines, Indonesia và Thái Lan. Những con số này cho thấy tham vọng Việt Nam trung tâm AI ASEAN không phải khẩu hiệu chính trị mà đang được nâng đỡ bởi nền tảng sử dụng thực tế trong xã hội. Khi một quốc gia có lực kéo từ người dùng và doanh nghiệp, cuộc chơi AI sẽ là về tốc độ biến thói quen sử dụng thành năng lực cạnh tranh.
Hạ tầng công nghệ AI: từ “đi trước một bước” đến bài toán giá trị
Nếu nhìn giai đoạn đầu của chuyển đổi số Việt Nam, câu chuyện chủ yếu xoay quanh hạ tầng: phải có mạng, có data center, có cloud rồi mới nói đến AI. Đến hiện tại, hạ tầng công nghệ AI đã bước sang ngưỡng đủ tạo áp lực phải chuyển từ xây sân chơi sang ghi bàn. Việt Nam sở hữu 42 trung tâm dữ liệu thương mại với tổng công suất thiết kế khoảng 372 MW, vùng phủ 4G đạt 99,8% dân số, 5G khoảng 91,9% dân số. Theo Microsoft, chính các yếu tố như điện, kết nối Internet, kỹ năng số và hỗ trợ ngôn ngữ địa phương là điều kiện then chốt để mở rộng AI. Hạ tầng này không còn là điểm nghẽn chính; vấn đề là làm sao dùng nó để tạo ra giá trị thực. Nghiên cứu do một tổ chức độc lập thực hiện theo ủy quyền từ nhà cung cấp đám mây toàn cầu cho thấy khoảng 26% doanh nghiệp Việt Nam, tương đương 245.000 doanh nghiệp, đã ứng dụng AI trong hoạt động. "Tỷ lệ doanh nghiệp chính thức đưa AI vào vận hành đã tăng từ 18% lên 26% trong một năm, tương đương mức tăng 44%". Đây là tốc độ gia nhập thị trường thực tế hiếm thấy trong khu vực, và là bệ đỡ đáng tin cậy cho mục tiêu phát triển AI Việt Nam 2030. Tuy vậy, 61% doanh nghiệp đã dùng AI vẫn ở giai đoạn thử nghiệm và chỉ 23% có chiến lược AI toàn diện. Từ đây, câu hỏi quan trọng không còn là có dùng AI hay không, mà là dùng thế nào để tránh lãng phí hạ tầng công nghệ AI đang được đầu tư rất lớn.
Người dùng phổ thông: học, làm và dịch vụ tài chính – ngân hàng được “tăng lực”
Một trung tâm AI khu vực không thể chỉ được xây trên nhà máy và data center; nó phải có người dùng thực sự, với những câu chuyện cụ thể. Việt Nam đang cho thấy một chân dung khác: AI trước hết là công cụ học và làm, chứ không chỉ trò chơi công nghệ. Mỗi tháng, hơn 160.000 học sinh, sinh viên sử dụng công cụ dựa trên AI để ôn thi, trong khi giáo viên tạo khoảng 55.000 yêu cầu hỗ trợ giảng dạy mỗi ngày. 89% câu lệnh được nhập bằng tiếng Việt, tỷ lệ bản địa hoá ngôn ngữ cao nhất khu vực. Điều này khiến Việt Nam trở thành một trong những thị trường hiếm hoi mà AI có thể phát triển dựa trên nền bản địa hoá sâu, thay vì chỉ dùng ngôn ngữ quốc tế. Ở phía doanh nghiệp, tác động đến người dùng càng rõ. Tại một ngân hàng thương mại cổ phần, việc đưa công cụ AI vào khối bán lẻ giúp các chuyên viên quản lý quan hệ khách hàng nắm bắt chính xác nhu cầu người dùng, thu hút thêm khách hàng mới và trực tiếp đóng góp vào doanh số. Ngành y tế đạt tỷ lệ ứng dụng AI 23% nhưng có tới 69% đơn vị ghi nhận tăng hiệu quả hoạt động. Khi AI đi vào ngân hàng, chứng khoán, giáo dục, y tế, câu chuyện Việt Nam trung tâm AI ASEAN không còn là bản vẽ trong chiến lược mà là chuỗi thay đổi nhỏ, hàng ngày, trong đời sống người dùng.
Doanh nghiệp AI-Native và làn sóng agentic AI: nền tảng cho vị thế khu vực
Quỹ đạo phát triển AI của Việt Nam có một nét đáng chú ý: trung tâm của câu chuyện không phải các tập đoàn truyền thống cố gắng chuyển đổi số Việt Nam một cách khó khăn, mà là thế hệ startup AI-Native được sinh ra cùng dữ liệu và mô hình AI từ ngày đầu. Dữ liệu cho thấy nhóm startup này có khả năng đạt doanh thu trên 1 triệu USD mỗi năm cao gấp 4,8 lần và tốc độ tăng trưởng doanh thu trung bình hằng năm cao hơn tới 147% so với mô hình cũ. Một ví dụ là nền tảng điều phối AI agent Diaflow, phát triển hoàn toàn tại Việt Nam nhưng 75% trong số 40.000 người dùng lại đến từ thị trường Mỹ. Hơn 100 triệu tác vụ đã được xử lý, giúp giảm 35% chi phí cho mỗi quy trình. Điều này thể hiện rõ định hướng "Make in Vietnam, Scale Global" trong hệ sinh thái AI. Song song, làn sóng agentic AI – các hệ thống có thể thực hiện chuỗi nhiệm vụ thay vì chỉ trả lời câu hỏi – đang tạo bước nhảy về hiệu suất. 38% doanh nghiệp đã biết đến công nghệ này; 8% đã tích hợp AI agent vào quy trình cốt lõi, 19% đang thử nghiệm. Nhóm ứng dụng sớm ghi nhận 81% tăng năng suất, 73% tăng doanh thu (mức tăng bình quân 18%) và 61% ra quyết định nhanh hơn. Nếu Việt Nam duy trì lợi thế gia nhập sớm trong agentic AI, câu chuyện trung tâm AI ASEAN sẽ không chỉ ở mức sử dụng công cụ mà ở khả năng dẫn dắt thế hệ giải pháp mới cho doanh nghiệp toàn cầu.
Từ chiến lược hạ tầng đến hệ sinh thái AI toàn diện cho mục tiêu 2030
Điểm quan trọng trong định hướng hiện nay là Việt Nam không còn coi AI là một “dự án công nghệ” rời rạc, mà là trục của hệ sinh thái phát triển. Thông điệp từ cơ quan quản lý là rõ: hạ tầng phải đi trước một bước, nhưng không đủ nếu thiếu cloud, trung tâm dữ liệu, năng lực tính toán, kết nối, độ tin cậy, an toàn và khả năng mở rộng được phát triển đồng bộ. Song song, nhà cung cấp đám mây toàn cầu đã đưa vào vận hành trạm hạ tầng trong nước, giải quyết rào cản độ trễ mạng và yêu cầu lưu trữ dữ liệu nội địa. AWS cho biết đã đào tạo hơn 157.000 người tại Việt Nam về cloud và AI, với một chương trình hành trình cloud và AI thu hút hơn 15.000 lập trình viên kể từ 2021. "Các công ty Việt Nam đã bước qua giai đoạn tìm hiểu để chuyển thẳng sang bài toán khai thác AI nhằm tăng doanh thu và tối ưu vận hành". Bên cạnh yếu tố con người, hai bệ đỡ quan trọng cho mục tiêu phát triển AI Việt Nam 2030 là thể chế và hạ tầng kỹ thuật. Lãnh đạo một nhà cung cấp đám mây lớn đánh giá Việt Nam đang dần hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm AI của ASEAN vào năm 2030. Nhưng để biến nhận định ấy thành thực tế, Việt Nam phải tiếp tục chuyển trọng tâm từ “xây nền” sang “đo giá trị”: thiết lập khung đo lường ROI, buộc doanh nghiệp trả lời câu hỏi AI có tạo ra năng suất và doanh thu hay không. Từ nền tảng 42 trung tâm dữ liệu, độ phủ 5G rộng và hàng trăm nghìn doanh nghiệp ứng dụng AI, giai đoạn tiếp theo của chuyển đổi số Việt Nam phải là giai đoạn AI tạo giá trị, nếu không muốn đánh mất lợi thế đi sớm trong cuộc đua khu vực.
