Loạt dự án nhiệt điện LNG mắc kẹt và nguy cơ hụt nguồn điện

Nhiệt điện LNG Việt Nam: Kỳ vọng lớn nhưng bước khởi đầu đầy trắc trở

Nhiệt điện LNG Việt Nam là hệ thống các dự án nhà máy điện sử dụng khí tự nhiên hóa lỏng nhập khẩu, được quy hoạch trở thành một trong những nguồn cung điện quan trọng, với vai trò bù đắp thiếu hụt từ các nguồn truyền thống và hỗ trợ chuyển dịch năng lượng theo định hướng giảm phát thải. Điểm mấu chốt của câu chuyện hiện nay là: chúng ta đã đặt kỳ vọng quá lớn vào LNG nhưng lại chậm tạo điều kiện để các dự án đi từ quy hoạch ra đời sống. Trong 18 dự án nhiệt điện LNG trọng điểm quốc gia, 16 dự án đã lựa chọn được chủ đầu tư nhưng phần lớn vẫn loay hoay hoàn thiện thủ tục, thu xếp vốn và đàm phán hợp đồng mua bán điện. Có nghĩa là an ninh năng lượng tương lai đang bị treo trên những bộ hồ sơ chưa xong và các cuộc đàm phán chưa ngã ngũ. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, giai đoạn 2025-2035, cả nước dự kiến xây dựng và đưa vào vận hành 22 dự án nhiệt điện LNG. Nếu khâu thực thi tiếp tục ì ạch, nguy cơ hụt nguồn điện không còn là cảnh báo mang tính lý thuyết, mà là rủi ro hữu hình cho cung cấp điện quốc gia.

Con số biết nói: Những dự án điện chậm tiến độ đang đe dọa cung cấp điện quốc gia

Nhìn vào các con số mới thấy mức độ phụ thuộc của hệ thống vào nhiệt điện LNG. Đến năm 2030, có 15 dự án nhiệt điện LNG được kỳ vọng vận hành thương mại với tổng công suất 22.524 MW, chiếm khoảng 9,5-12,3% tổng công suất nguồn điện phục vụ nhu cầu trong nước. Đây không chỉ là phần tăng trưởng thêm, mà là một mảnh ghép thiết yếu trong bức tranh an ninh năng lượng. Vấn đề là đến nay mới chỉ có Nhà máy điện khí LNG Nhơn Trạch 3 và Nhơn Trạch 4 được đưa vào vận hành thương mại. Dù đã có chủ đầu tư, hầu hết dự án LNG hiện vẫn trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư, chưa khởi công xây dựng. Những dự án điện chậm tiến độ này khiến cảnh báo hụt nguồn điện trở nên đáng lo: Bộ Công Thương đã phải lên tiếng rằng nếu không có giải pháp quyết liệt, nhiều dự án có nguy cơ không đáp ứng tiến độ Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, ảnh hưởng đến mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng giai đoạn 2028-2030.

Điểm nghẽn kép: vốn, hợp đồng mua bán điện và bài toán rủi ro

Nhìn thẳng vào nguyên nhân, dự án không mắc kẹt ở ý tưởng mà mắc kẹt ở dòng tiền và chia sẻ rủi ro. Các nhà máy điện LNG có vốn đầu tư lớn, thời gian thu hồi kéo dài, trong khi giá nhiên liệu nhập khẩu chịu tác động của thị trường thế giới, chi phí vận chuyển, tỷ giá và địa chính trị. PGS.TS Ngô Trí Long đã chỉ ra hai điểm nghẽn lớn nhất của điện khí LNG hiện nay là vốn và thị trường. Điểm nghẽn cụ thể là hợp đồng mua bán điện (PPA). Để vay vốn, nhà đầu tư phải nhìn thấy sản lượng được huy động, giá bán và cơ chế xử lý biến động giá LNG, tỷ giá. Theo cơ chế hiện hành, sản lượng điện hợp đồng tối thiểu dài hạn với dự án dùng LNG nhập khẩu không thấp hơn 65% sản lượng điện phát bình quân nhiều năm, áp dụng trong thời hạn trả nợ nhưng không quá 10 năm. Bộ Công Thương đang đề xuất nâng lên 75% và kéo dài tối đa 15 năm để hỗ trợ thu xếp vốn. Nút thắt là nhà đầu tư vẫn cho rằng mức này chưa đủ khả thi, muốn tỷ lệ 85-95% và thời gian 20-25 năm.

Nguy cơ hụt nguồn điện và rủi ro bị đẩy vào giá điện

Một trung tâm điện khí LNG không phải một nhà máy đơn lẻ, mà là chuỗi hạ tầng liên hoàn gồm cảng tiếp nhận, kho chứa, hệ thống tái hóa khí, đường ống, nhà máy điện và lưới truyền tải. Chỉ một mắt xích chậm tiến độ, toàn bộ chuỗi có thể phải nằm chờ. Khi hàng loạt dự án điện chậm tiến độ cùng lúc, hệ quả là nguy cơ hụt nguồn điện ở quy mô hệ thống, nhất là giai đoạn 2028-2030. Ở chiều ngược lại, nếu vì cứu tiến độ mà hệ thống chấp nhận các PPA với sản lượng hợp đồng quá cao, rủi ro lại có thể chuyển sang người dùng điện. Bộ Công Thương tính toán, khi sản lượng hợp đồng vượt 80%, có thể xuất hiện tình trạng sản lượng cam kết cao hơn nhu cầu huy động thực tế; khi đó, dù nhà máy không phát điện, bên mua vẫn có thể phải thanh toán theo hợp đồng, làm tăng chi phí của toàn hệ thống. Nếu cơ chế thiếu minh bạch, phần chi phí tăng thêm có thể cuối cùng được chuyển sang người sử dụng điện. Cân bằng giữa an ninh năng lượng và bảo vệ người tiêu dùng vì thế trở thành bài toán chính sách không thể lách qua.

Giải pháp phía trước: Quy hoạch phải đi cùng cơ chế đủ hấp dẫn

Điều tích cực là cơ quan quản lý đã nhận diện đúng các nút thắt và bước đầu đề xuất điều chỉnh PPA để tạo dòng tiền ổn định hơn cho nhà đầu tư. Nhưng chỉ vài thông số thay đổi sẽ không đủ nếu cả tư duy thiết kế thị trường điện vẫn coi LNG là một nguồn “phụ” thay vì trụ cột. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, giai đoạn 2025-2035, 22 dự án nhiệt điện LNG được kỳ vọng vận hành, đồng nghĩa cần một khung cơ chế mới, nhất quán và dài hạn cho cả chuỗi hạ tầng từ cảng, kho, đường ống đến nhà máy. Giải pháp hợp lý không phải là phó mặc rủi ro cho ngân sách hay người dùng điện, mà là phân bổ rủi ro minh bạch giữa nhà nước, nhà đầu tư và bên mua điện. Cùng lúc, cần siết kỷ luật tiến độ đối với các dự án trọng điểm: dự án không thu xếp được vốn, không hoàn thiện pháp lý trong khung thời gian nhất định phải được xem xét điều chỉnh hoặc thay thế. Nếu không, nguy cơ hụt nguồn điện sẽ biến thành thiếu điện thực sự, và niềm tin vào khả năng thực thi quy hoạch trong lĩnh vực năng lượng sẽ bị xói mòn.