Điện khí LNG trong quy hoạch điện VIII: tham vọng lớn, khoảng cách còn xa
Điện khí LNG Việt Nam là cụm các dự án nhà máy nhiệt điện dùng khí tự nhiên hóa lỏng nhập khẩu, được quy hoạch như nguồn điện chuyển tiếp giữa nhiên liệu hóa thạch truyền thống và năng lượng tái tạo, với mục tiêu vừa bảo đảm an ninh năng lượng, vừa giảm phát thải, nhưng quá trình triển khai đang bị chặn bởi những nút thắt về vốn, thị trường và hạ tầng. Ngày 14/8, Bộ Công Thương phối hợp với chính quyền Đà Nẵng tổ chức hội thảo về phát triển điện khí LNG gắn với tăng trưởng kinh tế hai con số. Tại đây, các nhà quản lý nhắc lại mục tiêu theo quy hoạch điện VIII điều chỉnh: giai đoạn 2025–2035 sẽ hình thành 22 dự án nhiệt điện LNG trên cả nước. Riêng đến năm 2030, dự kiến 15 dự án đi vào vận hành thương mại với tổng công suất khoảng 22.524 MW, tương đương khoảng 22.000 MW chiếm 9,5–12% tổng công suất nguồn điện. Con số này khẳng định vai trò trung tâm của điện khí LNG trong chiến lược an ninh năng lượng, nhưng cũng phơi bày khoảng cách lớn giữa bản quy hoạch trên giấy và năng lực thực thi dưới chân công trình.
Nút thắt vốn năng lượng: dòng tiền mờ và PPA chưa đủ tin cậy
Nếu phải chọn một rào cản khó gỡ nhất, đó chính là nút thắt vốn năng lượng. Các dự án điện khí LNG có quy mô đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn dài, trong khi giá nhiên liệu lại phụ thuộc mạnh vào thị trường quốc tế, chi phí vận chuyển, tỷ giá và yếu tố địa chính trị. Điều này khiến dòng tiền tương lai của dự án trở nên khó đoán. Theo PGS.TS Ngô Trí Long, muốn phát triển điện khí LNG, trước hết phải mở hai “khóa”: vốn và thị trường. Ông chỉ ra ba nút thắt cụ thể là vốn, giá và thị trường, trong đó cơ chế tài chính và thị trường mang tính quyết định. Hợp đồng mua bán điện (PPA) hiện chưa đủ rõ về sản lượng, giá, nguyên tắc huy động và phân bổ rủi ro, nên các ngân hàng khó có cơ sở cho vay. Một câu nói đáng nhớ là: “Nếu không có dòng tiền thì ngân hàng không thể cho vay, đồng thời nếu không có thị trường thì cũng khó kiểm soát được rủi ro”. Nói cách khác, bế tắc về PPA đang biến nhiều dự án LNG thành những kế hoạch tốt trên giấy nhưng không thể chốt được tín dụng.
Thị trường điện và chuỗi hạ tầng LNG: thiếu đồng bộ, rủi ro dồn về nhà đầu tư
Ngay cả khi nút thắt vốn được nới lỏng, điện khí LNG vẫn khó cất cánh nếu thị trường điện và hạ tầng liên quan không vận hành đồng bộ. Các chuyên gia nhấn mạnh LNG phải được phát triển theo chuỗi liên hoàn: từ kho cảng, đường ống dẫn khí, nhà máy điện cho đến hệ thống truyền tải, chỉ cần một mắt xích chậm là cả dự án mất hiệu quả. Hiện cách tính giá điện còn thiếu minh bạch, chưa phản ánh đầy đủ biến động giá nhiên liệu và rủi ro thị trường, làm gia tăng bất định cho dòng tiền. Đề xuất được đưa ra là PPA phải đủ điều kiện vay vốn, có cơ chế chia sẻ rủi ro rõ ràng và đa dạng hóa nguồn vốn, thay vì dồn toàn bộ rủi ro lên Nhà nước và người tiêu dùng. Đồng thời, thị trường điện khí LNG cần lộ trình áp dụng hợp đồng dài hạn ở giai đoạn đầu, sau đó tăng dần cạnh tranh khi thị trường trưởng thành. Nếu không cải tổ cấu trúc thị trường và thiết kế chuỗi hạ tầng LNG như một hệ sinh thái, mỗi dự án sẽ tự gánh rủi ro riêng lẻ và khó đạt hiệu quả kinh tế.
Từ 15 dự án đến 22.000 MW: phải thu hẹp khoảng cách quy hoạch – thực tế
Một câu hỏi không dễ trả lời là: 15 dự án LNG được quy hoạch vận hành trước 2030 đang ở đâu trên đường tiến độ? Thông tin từ cơ quan quản lý cho thấy, ngoài Nhơn Trạch 3 và 4 đã phát điện thương mại, nhiều dự án khác triển khai rất chậm, thậm chí có dự án khởi công rồi đình trệ. Một số dự án đã được cấp chủ trương đầu tư từ 5–10 năm nhưng vẫn chưa thành hình. Điều này làm mục tiêu đạt khoảng 22.000 MW điện khí LNG vào năm 2030 trở nên mong manh. Dù nguồn LNG được xác định là “một trong những nguồn điện quan trọng trong chiến lược phát triển hệ thống điện quốc gia”, thực tế tiến độ mờ nhạt đặt ra rủi ro cho an ninh năng lượng. Bộ quản lý đang rà soát toàn bộ danh mục, phân loại theo mức độ sẵn sàng về đất đai, hạ tầng LNG, nguồn khí, tài chính và kết nối lưới, đồng thời sửa quy định về đầu tư để tháo gỡ khó khăn cho các dự án sử dụng LNG. Tinh thần là xử lý dứt điểm các dự án chậm và bổ sung nguồn tin cậy khác để đảm bảo cân đối cung–cầu điện năng.
Quan điểm: phải gỡ ba nút thắt cùng lúc nếu không muốn LNG chỉ là giấc mơ
Điện khí LNG đang được kỳ vọng như chiếc cầu nối giúp Việt Nam giữ an ninh năng lượng trong khi mở rộng năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, cách tiếp cận hiện nay vẫn mang nặng tư duy “gỡ từng việc”, trong khi bản chất bài toán là một chuỗi ràng buộc: vốn – thị trường – hạ tầng. Nếu chỉ sửa PPA mà không có thị trường điện minh bạch, dòng tiền vẫn thiếu ổn định. Nếu duyệt thêm dự án mà không có kho cảng LNG và hạ tầng truyền tải tương ứng, công suất cũng nằm trên giấy. Nếu mở rộng tín dụng nhưng không thiết kế cơ chế chia sẻ rủi ro, nút thắt vốn năng lượng sẽ quay lại dưới dạng nợ xấu tương lai. Giải pháp hợp lý là đối xử với 22.000 MW điện khí LNG như một chương trình an ninh năng lượng quốc gia: có một đầu mối điều phối chuỗi LNG, một khung PPA chuẩn gắn với cơ chế thị trường, và một chiến lược huy động vốn đa tầng không chuyển hết rủi ro cho ngân sách hay người dân. Nếu ba nút thắt không được tháo gỡ cùng lúc, mục tiêu tăng trưởng điện khí LNG đến 2030 sẽ khó trở thành hiện thực, và quy hoạch điện VIII sẽ tiếp tục bị đánh giá là tham vọng thiếu khả thi.
