Học tập ngoài lớp: từ khái niệm đến yêu cầu cấp bách của giáo dục
Học tập ngoài lớp là cách tổ chức hoạt động để trẻ em học từ trải nghiệm thực tế, thể thao, pháp luật, cộng đồng và các tình huống đời sống, qua đó hình thành tư duy độc lập, kỹ năng giải quyết vấn đề và trách nhiệm xã hội, chứ không chỉ ghi nhớ kiến thức trong bốn bức tường lớp học. Từ góc nhìn này, điều đáng nói không phải là liệu chúng ta có cần học tập ngoài lớp hay không, mà là: nếu thiếu nó, giáo dục sẽ tụt lại phía sau thế giới số và xã hội đang biến đổi nhanh. Các chiến lược phát triển giáo dục đến 2030, tầm nhìn 2045 đã thẳng thắn yêu cầu chuyển trọng tâm từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực, tư duy sáng tạo, khả năng tự học và thích ứng với chuyển đổi số. Vấn đề không còn là lý thuyết; nó là định hướng chính sách buộc nhà trường phải thay đổi ngay từ cách thiết kế mỗi giờ học và mỗi hoạt động ngoại khóa.
Từ hỏi – bàn – làm: tư duy độc lập của học sinh chỉ nảy nở qua trải nghiệm
Nếu lớp học vẫn là nơi thầy nói, trò chép, chúng ta không có quyền kỳ vọng vào tư duy độc lập học sinh. Năng lực này chỉ hình thành khi các em được đặt câu hỏi, tranh luận và tự tìm cách giải quyết vấn đề. Chiến lược giáo dục của Ninh Bình yêu cầu cải cách nội dung, chương trình, phương pháp, đánh giá, nhấn mạnh tự học, tư duy sáng tạo và khả năng thích ứng với công nghệ số. Điều này buộc giờ học phải thay đổi: giáo viên không “ban phát” sẵn lời giải mà giao nhiệm vụ mở, để học sinh tự nghiên cứu, thảo luận, đưa ra phương án nhóm rồi điều chỉnh sau mỗi lần phản biện. “Trong một số bài học, thay vì cung cấp sẵn lời giải, giáo viên để học sinh tự nghiên cứu, thảo luận và xây dựng phương án nhóm, qua đó các em dần hình thành thói quen tự suy nghĩ và tự tin bày tỏ ý kiến,” chia sẻ của cô Phùng Thị Thương cho thấy học tập ngoài lớp và trong lớp phải gắn liền nhau.
Thể thao và giáo dục pháp luật: sân chơi rèn kỹ năng, trách nhiệm xã hội
Nhiều phụ huynh vẫn xem thể thao, thi tìm hiểu pháp luật hay hoạt động cộng đồng là “phụ”, nhưng kết quả ở Ninh Bình cho thấy đó là trụ cột của giáo dục toàn diện. Tại Hội khỏe Phù Đổng trung học phổ thông năm 2026, Ninh Bình giành 39 huy chương, gồm 6 vàng, 12 bạc, 21 đồng và nhận Cờ Khuyến khích ở môn điền kinh, bóng bàn. Đây không chỉ là câu chuyện thành tích: qua luyện tập và thi đấu, học sinh học được kiên trì, kỷ luật, tinh thần đồng đội và thói quen vượt giới hạn bản thân. Ở mảng giáo dục pháp luật, trong năm học 2025-2026, ngành giáo dục phối hợp công an và các đơn vị tổ chức tuyên truyền, phòng chống tội phạm, ma túy, bạo lực học đường, tai nạn, đuối nước, cháy nổ và đảm bảo trật tự an toàn giao thông. Thông qua hoạt động gần với đời sống, kiến thức pháp luật không còn là thứ để thuộc lòng, mà trở thành kỹ năng tự bảo vệ và hành vi có trách nhiệm với cộng đồng.
Giáo dục ngoài trường học: xây không gian trải nghiệm gắn với đời sống
Điểm quan trọng của giáo dục ngoài trường học là nó mở rộng không gian học tập ra khỏi lớp, tạo môi trường để học sinh sống trong những bối cảnh mà sách giáo khoa khó tái hiện. Giáo dục quốc phòng – an ninh trở thành một môi trường rèn luyện bổ sung, khi tại Hội thao giáo dục quốc phòng – an ninh học sinh trung học phổ thông toàn quốc lần thứ 4 năm 2026, Ninh Bình đạt giải Nhì toàn đoàn, xếp thứ 3/34 tỉnh, thành phố. Cùng với đó, các mô hình “Cổng trường an toàn giao thông”, “Tuyến đường an toàn giao thông”, “Trường học an toàn, phòng chống tai nạn thương tích” được duy trì, mở rộng, biến cổng trường và đường đến trường thành những “lớp học sống” về luật giao thông và văn hóa ứng xử. Khi học sinh cùng làm việc, tuân thủ quy định, chia sẻ nhiệm vụ và quan tâm tới vấn đề xung quanh, các em phát triển những phẩm chất, kỹ năng mà bài giảng thuần túy không thể rèn được. Nói cách khác, giáo dục ngoài trường học không phải hoạt động bên lề; nó là phần mở rộng bắt buộc của chương trình học nếu chúng ta nghiêm túc với mục tiêu con người toàn diện.
Mở rộng không gian học tập: bước đi tiếp theo cho tư duy độc lập
Tư duy độc lập học sinh sẽ không thể phát triển nếu mọi nhiệm vụ đều có sẵn cách làm và đáp án. Vì vậy, bên cạnh đổi mới từng giờ học, các trường buộc phải mở rộng không gian để học sinh được trải nghiệm, hợp tác và ứng dụng kiến thức vào tình huống thực. Những hoạt động ở câu lạc bộ STEM, ở đó học sinh quan sát, nghiên cứu, thử nghiệm và trình bày lựa chọn của mình, là minh chứng: khi làm việc nhóm, mỗi em đưa ra giải pháp khác nhau, phải giải thích, tranh luận và điều chỉnh tư duy sau khi nghe ý kiến bạn. Theo kế hoạch năm học 2026-2027, ngành giáo dục Ninh Bình xác định tiếp tục mở rộng hợp tác quốc tế, chọn lọc mô hình tiên tiến và dùng đó làm đòn bẩy nâng chất lượng nguồn nhân lực và vị thế giáo dục của tỉnh. Đây là bước đi hợp lý: khi thế giới phức tạp hơn, mục tiêu của học tập ngoài lớp và giáo dục ngoài trường học không phải tạo ra những bộ óc ghi nhớ giỏi, mà là những công dân có khả năng tự suy nghĩ, tự chịu trách nhiệm và tự học suốt đời.
