Trải nghiệm nghề nông: định nghĩa lại khái niệm học tập ngoài lớp
Trải nghiệm nghề nông học sinh là hình thức học tập ngoài lớp, nơi các em rời khỏi không gian sách vở để trực tiếp tham gia lao động, quan sát quy trình sản xuất, trò chuyện với người làm nghề và từ đó hiểu rõ hơn giá trị của nghề nông, nghề địa phương cũng như khả năng, sở thích của chính mình. Đây không phải chuyến tham quan ngắn ngủi mà là một phần của định hướng nghề nghiệp lâu dài, giúp các em kết nối tri thức trên lớp với đời sống lao động cụ thể, có người, có việc, có trách nhiệm và cả cơ hội tương lai.
Chương trình trải nghiệm nghề nông và các ngành nghề nông thôn tại TP.HCM là một ví dụ rõ ràng: qua ba đợt tổ chức, 300 học sinh THCS từ 11 trường được trực tiếp tham gia tìm hiểu và trải nghiệm các nghề nông thôn ở ba khu vực khác nhau của thành phố. Ở đây, trải nghiệm nghề nông học sinh không chỉ là “ngày hội ngoại khóa” mà là công cụ hướng nghiệp thực tế cho trẻ, đặt các em vào môi trường lao động thật, với thời gian, cường độ và những khó khăn cụ thể.
Điều đáng nói là các hoạt động này không tách rời khỏi chiến lược phát triển nông thôn mà gắn với chương trình bảo tồn và phát triển nghề nông thôn giai đoạn 2021-2030, hướng tới xây dựng nông thôn mới, du lịch nông thôn và kinh tế nông thôn bền vững ở TP.HCM trong thời gian tới. Nói cách khác, học tập ngoài lớp ở đây đồng thời là một phần của chính sách phát triển địa phương, nơi học sinh vừa học nghề, vừa thấy mình là người tham gia tương lai của quê hương.
Từ ruộng muối Long Điền đến làng nghề: lớp học nghề giữa đời sống
Nếu muốn hiểu vì sao học đi đôi với hành có sức thuyết phục, hãy nhìn vào những trải nghiệm cụ thể mà 300 học sinh TP.HCM đã tham gia. Ở đợt đầu, 100 em trực tiếp trải nghiệm nghề làm muối truyền thống Long Điền, tham gia trò chơi dân gian và tìm hiểu sản phẩm đặc trưng như bánh tráng An Ngãi, bánh hỏi An Nhứt, bánh tét bắp Đất Đỏ, nghề dệt Long Hải và ốc mỹ nghệ Vũng Tàu. Hình ảnh những học sinh chân lấm tay bùn trên ruộng muối hay chăm chú nhìn từng công đoạn làm bánh cho thấy: chỉ vài giờ lao động đã đủ để các em nhận ra lao động nông thôn không hề “nhàn”, cũng không hề “lạc hậu” như nhiều định kiến.
Đợt hai, các em đến Đền liệt sĩ Phạm Văn Cội, trải nghiệm nghề mây tre đan tại Trung tâm Thiên Long, tham quan mô hình nông nghiệp công nghệ cao, tham gia câu cá, chợ xanh, trò chơi dân gian, giao lưu văn hóa, thi “Rung chuông vàng” ở xã Nhưận Đức. Đợt ba, 100 học sinh khác học vẽ sơn mài tại cơ sở Định Hòa, tìm hiểu gốm truyền thống ở lò gốm Đại Hùng Lư, tham gia chợ quê, thi tô heo đất, trang trí gánh hàng và tiếp tục thi “Rung chuông vàng”.
Những trải nghiệm nghề nông học sinh này giúp các em hiểu được giá trị lao động, ý nghĩa của việc giữ nghề truyền thống, bản sắc văn hóa và cả trách nhiệm bảo vệ môi trường. Quan trọng hơn, chúng mở ra một bức tranh nghề nghiệp phong phú: nông nghiệp công nghệ cao, du lịch nông thôn, thiết kế thủ công mỹ nghệ, quản lý chuỗi cung ứng sản phẩm địa phương… Những nghề mà trước đó, nhiều em có lẽ chưa từng nghĩ tới. Đây chính là sức mạnh của học tập ngoài lớp khi nó biến điểm mù nghề nghiệp thành tầm nhìn mới cho tương lai.
Bảo Yên (Lào Cai): “Học đi đôi với hành” không chỉ là khẩu hiệu
Trong khi TP.HCM dùng trải nghiệm nghề nông để gắn học sinh với nông thôn, ở Trường THPT số 1 Bảo Yên (Lào Cai), lời dạy “học đi đôi với hành” được biến thành “hệ sinh thái hướng nghiệp” dành cho học sinh cuối cấp. Điểm đáng chú ý là nhà trường không chờ đến sát mùa tuyển sinh mới nói chuyện tương lai. Ở tuổi 17–18, khi câu hỏi học đại học, học nghề hay đi một hướng khác có thể định hình cả cuộc đời, việc để học sinh “tự bơi” là thiếu trách nhiệm.
Ban giám hiệu xác định hướng nghiệp, phân luồng là nhiệm vụ trọng tâm, giúp học sinh hiểu mình, hiểu nghề và có lựa chọn phù hợp sau THPT. Thay vì chỉ tư vấn lý thuyết, nhà trường tổ chức hướng nghiệp thực tế cho trẻ thông qua các hoạt động hướng nghiệp, STEM, tham quan, giao lưu với cơ sở đào tạo và doanh nghiệp. Chuỗi tọa đàm “Hiểu mình – Hiểu nghề – Sáng tương lai” được triển khai đúng tinh thần đó, đặt học sinh vào quá trình suy nghĩ liên tục chứ không phải nghe một buổi rồi để đó.
Trong năm học 2025–2026, giáo viên nhà trường chủ trì nhiều buổi tư vấn, tọa đàm hướng nghiệp cùng các trường đại học, đồng thời lồng ghép nội dung hướng nghiệp ngay trong giờ dạy. Kết quả rất cụ thể: sau khi được tư vấn, trải nghiệm và trao đổi, nhiều học sinh chủ động hơn, biết đặt câu hỏi và tự tin hơn với lựa chọn của mình. Ở đây, học đi đôi với hành không chỉ là đưa học sinh đi tham quan, mà còn là thay đổi cả ba phía: thầy chịu lắng nghe, trò chịu tìm hiểu và phụ huynh học cách đồng hành thay vì quyết định thay con.
“Hiểu mình – Hiểu nghề – Sáng tương lai”: hướng nghiệp trên quy mô lớn
Nếu Bảo Yên đại diện cho một trường vùng cao đổi mới hướng nghiệp, thì Trung tâm Hướng nghiệp tại TP.HCM lại cho thấy nỗ lực nhân rộng mô hình học tập ngoài lớp trên quy mô lên tới hàng trăm nghìn học sinh. Ngày 2/10, Trung tâm phối hợp với Trường THPT Nguyễn Trãi cùng nhiều trường đại học, cao đẳng và đơn vị giáo dục tổ chức lễ khai mạc chương trình tư vấn hướng nghiệp “Hiểu mình – Hiểu nghề – Sáng tương lai” dành cho học sinh THPT. Đây là hoạt động mở đầu một chuỗi chương trình, nhằm giúp học sinh hiểu bản thân, khám phá nghề phù hợp và định hướng lựa chọn ngành học trong bối cảnh xã hội hiện đại, chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ.
Ngay tại lễ khai mạc, khoảng 600 học sinh lớp 12 của Trường THPT Nguyễn Trãi được tiếp cận thông tin về ngành nghề, cách lựa chọn ngành và những yêu cầu về năng lực trong quá trình học tập, làm việc sau này. Theo một phát biểu, chương trình hướng nghiệp này đồng hành cùng học sinh lớp 12 trong việc nhận diện năng lực, tìm hiểu nghề và lựa chọn ngành học phù hợp tương lai. Đây là hướng nghiệp thực tế cho trẻ, bởi các em không chỉ nghe giảng mà còn trực tiếp đến từng gian tư vấn, đặt câu hỏi cho đại diện các trường đại học, cao đẳng, trung tâm ngoại ngữ, du học, v.v.
Không dừng ở một trường, đơn vị tổ chức đặt mục tiêu triển khai chương trình tại khoảng 800 trường THPT từ Quảng Ngãi đến Cà Mau trong năm học 2026–2027, qua đó tiếp tục làm công tác hướng nghiệp cho hàng trăm nghìn học sinh. Các chuyên gia nhấn mạnh học sinh phải cân bằng năng lực, sở thích và đam mê khi lựa chọn ngành học; chuẩn bị kỹ năng tự học, ngoại ngữ, tinh thần chủ động; và sắp xếp nguyện vọng phù hợp với năng lực thực tế, tránh đặt mục tiêu quá xa so với khả năng. Từ đây, lựa chọn ngành học phù hợp không còn là trò may rủi, mà là kết quả của quá trình học tập ngoài lớp, tiếp xúc với thông tin và người thật, việc thật.
Từ trải nghiệm đến lựa chọn: vì sao học ngoài lớp là “bước lọc” nghề nghiệp cần thiết
Điểm chung giữa ruộng muối Long Điền, lò gốm Đại Hùng Lư, lớp học Bảo Yên và hội trường THPT Nguyễn Trãi là gì? Đó là học tập ngoài lớp được nhìn như “bước lọc” bắt buộc trước khi ra quyết định nghề nghiệp. Người ta thường nói “chọn nghề như chọn bạn đời”, nhưng lại để học sinh chọn nghề chủ yếu từ… sách tuyển sinh. Trong bối cảnh 17–18 tuổi phải đối mặt với lựa chọn có thể ảnh hưởng lâu dài đến tương lai, việc chỉ dựa vào vài buổi tư vấn trong mùa thi là quá ít và quá muộn.
Khi học sinh được tiếp xúc trực tiếp với nghề – từ nghề nông, nghề làng truyền thống đến các ngành dịch vụ, tài chính, luật, công nghệ thông tin – các em có cơ hội kiểm chứng lại hình dung của mình. Chương trình trải nghiệm nghề nông học sinh ở TP.HCM đã chứng minh mô hình giáo dục trải nghiệm hiệu quả trong việc gắn bảo tồn nghề nông thôn với phát triển kinh tế, du lịch nông thôn. Ở chiều khác, chuỗi chương trình “Hiểu mình – Hiểu nghề – Sáng tương lai” giúp hàng trăm nghìn học sinh nhận diện năng lực, tìm hiểu nghề, lựa chọn ngành học phù hợp tương lai thông qua tiếp xúc trực tiếp với đại diện các trường và doanh nghiệp.
Nhà trường không thể quyết định thay học sinh, nhưng có thể – và phải – tạo điều kiện để các em có đủ dữ liệu thực tế cho quyết định của mình. Đó là lý do Trường THPT số 1 Bảo Yên xây dựng hướng nghiệp theo ba từ khóa “cá nhân hóa – thực tế – số hóa”: dùng trắc nghiệm Holland, MBTI, công cụ số và trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ học sinh tự đánh giá sở thích, năng lực và xu hướng nghề nghiệp, rồi kết hợp kết quả đó với thành tích học, hoàn cảnh gia đình, nguyện vọng và trao đổi trực tiếp giữa thầy – trò – phụ huynh. Sau khi được tư vấn và trải nghiệm, nhiều học sinh chủ động hơn, biết đặt câu hỏi và tự tin hơn với lựa chọn của mình.
Nếu có một thông điệp chung rút ra từ các mô hình này, thì đó là: trải nghiệm thực tế không phải “phần thưởng” cuối năm học, mà là thành phần bắt buộc của việc học đi đôi với hành. Trải nghiệm nghề nông học sinh, các chuyến tham quan doanh nghiệp, những gian tư vấn ngành học – tất cả đều là những lớp học ngoài lớp cần được thiết kế bài bản, liên tục và gắn kết với chiến lược phát triển địa phương. Chỉ khi ấy, hướng nghiệp thực tế cho trẻ mới trở thành một hệ thống rõ ràng, giúp các em bước qua ngưỡng cửa THPT với tầm nhìn nghề nghiệp rộng mở thay vì những lựa chọn vội vàng, mơ hồ.
