Điện mặt trời nổi: Cách mở rộng năng lượng mà không cần thêm đất
Điện mặt trời nổi là mô hình lắp đặt tấm pin trên các hệ giá đỡ phao chuyên dụng bố trí trên mặt hồ hoặc mặt nước tĩnh, cho phép khai thác năng lượng mặt trời song song với các mục đích sử dụng nước hiện hữu như thủy điện, cấp nước, nuôi trồng thủy sản, mà không cần chuyển đổi thêm đất sản xuất hoặc đất ở của người dân, qua đó giảm xung đột sử dụng đất nhưng vẫn tăng công suất nguồn điện sạch cho hệ thống điện quốc gia. Từ góc nhìn năng lượng tái tạo Việt Nam, hai dự án điện mặt trời nổi trên hồ thủy điện Buôn Tua Srah và Srêpốk 3 cho thấy một bước ngoặt: thay vì mở rộng bằng cách xin thêm đất, nhà đầu tư chọn "leo lên" mặt nước. Đây là lựa chọn mang tính chiến lược khi đất đai ngày càng khan hiếm, chi phí bồi thường cao và sức ép bảo vệ rừng, nông nghiệp ngày càng lớn. Việc dùng hồ thủy điện như nền tảng lắp pin thể hiện tư duy hạ tầng kép – một mặt nước, hai dòng điện – đáng được xem là hướng đi dài hạn cho Lâm Đồng năng lượng và khu vực Tây Nguyên nói chung.
KN Buôn Tua Srah: Lâm Đồng thử sức với 312 MW trên 487 ha mặt nước
Quyết định số 1184/QĐ-UBND của tỉnh Lâm Đồng đã chấp thuận chủ trương đầu tư và nhà đầu tư cho dự án Nhà máy điện mặt trời KN Buôn Tua Srah tại xã Quảng Phú, với Công ty CP Điện mặt trời Buôn Tua Srah là đơn vị thực hiện. Đây không chỉ là một dự án mới, mà là tuyên bố về cách Lâm Đồng muốn xây dựng hình ảnh địa phương gắn với năng lượng sạch. Nhà máy có công suất thiết kế 312 MW, tương đương 390 MWp, kèm hệ thống pin lưu trữ điện (BESS) tối thiểu bằng 10% công suất nhà máy, thời gian tích trữ 2 giờ. Các tấm pin được bố trí trên khoảng 487 ha mặt nước trong tổng diện tích 495,3 ha đất và mặt nước, tạo nên một cánh đồng năng lượng nổi khổng lồ trên hồ thủy điện Buôn Tua Srah. Với tổng vốn đầu tư gần 7.750 tỷ đồng, trong đó vốn góp của nhà đầu tư khoảng 1.165 tỷ đồng (15%), phần còn lại dự kiến huy động từ các tổ chức tín dụng, quy mô tài chính của dự án cho thấy niềm tin mạnh mẽ vào mô hình điện mặt trời nổi. Dự án có thời hạn hoạt động 50 năm, đồng nghĩa Lâm Đồng năng lượng sẽ gắn với mặt nước này qua nhiều thập kỷ. Nhà đầu tư phải hoàn thành các thủ tục đất đai, môi trường, xây dựng, mặt nước chậm nhất quý IV/2027, và đưa công trình vào hoạt động chậm nhất quý II/2029. "Nhà máy có công suất thiết kế 312 MW, tương đương 390 MWp" là một con số đủ lớn để thay đổi bản đồ nguồn điện trên địa bàn.
KN Srêpốk 3: Một hồ thủy điện, hai nguồn điện cùng vận hành
Nếu KN Buôn Tua Srah khẳng định vị thế Lâm Đồng trên bản đồ năng lượng, thì KN Srêpốk 3 cho thấy cách Đắk Lắk biến một hồ thủy điện thành nền tảng kép. Dự án được triển khai trên mặt hồ thủy điện Srêpốk 3 và khu vực đất thuộc các xã Ea Nuol, Ea Wer, với tổng diện tích khoảng 361 ha, trong đó phần lớn dành cho hệ thống pin và công trình trên mặt nước. Nhà máy dự kiến lắp 516.996 tấm pin, công suất DC khoảng 380 MWp và công suất AC 304 MW, kết nối với khoảng 950 inverter và trạm biến áp 500 kV để truyền tải lên lưới điện quốc gia. Đây là mô hình khai thác đồng thời hạ tầng hồ thủy điện cho hai mục tiêu: thủy điện và điện mặt trời nổi. Các mảng pin chiếm khoảng 217 ha, tương đương 12,3% diện tích mặt hồ ở mực nước dâng bình thường – tức vẫn để lại không gian cho vận hành hồ và sinh kế trên mặt nước. Dự án KN Srêpốk 3 đã được bổ sung vào Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, và UBND tỉnh Đắk Lắk chấp thuận điều chỉnh chủ trương đầu tư, chấp thuận nhà đầu tư tại Quyết định 862/QĐ-UBND ngày 26/3/2026. Dự án đặt mục tiêu hoàn thành, đưa vào vận hành trong quý IV/2027 với sản lượng điện dự kiến năm đầu tiên khoảng 611.540 MWh – con số cho thấy mặt nước hồ thủy điện không còn chỉ là "bể chứa" mà trở thành tài sản năng lượng thực thụ.
Lợi thế kép của điện mặt trời nổi trên hồ thủy điện
Điểm đáng bàn nhất trong hai dự án là tư duy dùng hồ thủy điện như nền hạ tầng sẵn có cho điện mặt trời nổi. Thay vì đi tìm đất mới – dễ va chạm với nông nghiệp, lộ giới hoặc khu dân cư – nhà đầu tư chọn mặt nước, nơi hạ tầng kỹ thuật (đường dây, trạm biến áp, đường giao thông) đã được xây dựng từ trước cho thủy điện. Ở KN Buôn Tua Srah, yêu cầu đặt ra là dự án không được ảnh hưởng đến hoạt động của Nhà máy thủy điện Buôn Tua Srah, an toàn đập và hồ chứa; nhà đầu tư phải xác định rõ tọa độ, mốc giới khu vực mặt nước, thực hiện đầy đủ đánh giá tác động môi trường, tham vấn cộng đồng và bảo vệ sinh kế người dân. Điều này cho thấy điện mặt trời nổi chỉ thực sự là giải pháp nếu đi kèm quản trị môi trường nghiêm túc suốt vòng đời 50 năm hoạt động. Tương tự, KN Srêpốk 3 phải tính toán tải trọng môi trường lên hệ phao – pin, kích thước khối neo, phao lưới chắn rác để không phá vỡ hoạt động hồ thủy điện hiện hữu. Mô hình "một mặt nước, hai mục tiêu" chỉ bền vững khi vận hành đi kèm phối hợp chặt chẽ giữa đơn vị quản lý hồ chứa và chủ đầu tư điện mặt trời – điều đã được đặt ra thông qua yêu cầu xây dựng, ký kết quy chế phối hợp vận hành trước khi nhà máy hoạt động.
Kết luận: Mặt nước thành không gian chiến lược của năng lượng sạch
Hai dự án KN Buôn Tua Srah và KN Srêpốk 3 không chỉ cộng thêm vài trăm MW vào hệ thống điện, mà còn mở ra một khung tư duy mới: mặt nước hồ thủy điện là không gian chiến lược cho điện mặt trời nổi. Khi đất đai trở thành nguồn tài nguyên khan hiếm và nhạy cảm, việc chuyển trọng tâm sang mặt nước cho phép mở rộng năng lượng sạch mà hạn chế xung đột đất đai. Thông điệp rõ ràng: nếu làm điện mặt trời nổi một cách bài bản – có quy hoạch, có đánh giá tác động môi trường, có phối hợp vận hành giữa thủy điện và điện mặt trời – hồ thủy điện có thể tạo thêm một dòng điện mới mà không phải xây thêm đập, không phải chặt thêm rừng. "Đây là mô hình khai thác đồng thời một hạ tầng hồ thủy điện cho hai mục tiêu sản xuất điện: thủy điện và điện mặt trời" – câu mô tả này không chỉ đúng với KN Srêpốk 3 mà còn gợi mở cho hàng loạt hồ chứa khác trên cả nước. Vấn đề còn lại không phải là liệu điện mặt trời nổi có tiềm năng, mà là các địa phương, nhà đầu tư, cơ quan quản lý có đủ quyết tâm và kỷ luật môi trường để biến mô hình này thành chuẩn mực phát triển năng lượng trong nhiều thập kỷ tới hay không.
