Giữ chân học sinh: không chỉ là chuyện điểm số mà là sự tồn tại của cả một thế hệ vùng khó
Giữ chân học sinh là tổng hợp các biện pháp vật chất và tinh thần nhằm phòng chống bỏ học, bảo đảm mọi em nhỏ, đặc biệt học sinh vùng cao và khu vực khó khăn, có thể đến trường đều đặn, được ăn no, ngủ yên, được thầy cô và cộng đồng đồng hành, qua đó duy trì sĩ số và mở ra cơ hội thoát nghèo bền vững cho cả gia đình và địa phương. Điểm then chốt của các chiến lược giữ chân học sinh hôm nay là: muốn nói về tương lai, trước hết phải lo được bữa ăn và quãng đường đến lớp. Khi năm học mới đến gần, hai hình ảnh đối lập nhưng bổ sung cho nhau cho thấy điều đó rõ ràng: một hiệu trưởng vùng núi viết thư kêu gọi hỗ trợ bữa ăn trường học cho học sinh ở cách trường 7-15km, trong khi ở một xã ven biển, thầy cô mải miết đi từng nhà vận động các em quay lại lớp. Nếu coi việc học là quyền, chúng ta buộc phải coi chống học sinh bỏ học là nhiệm vụ cấp bách, không thể phó mặc cho các trường tự xoay xở.
Một bữa cơm là một ngày đến lớp: sức nặng của hỗ trợ bữa ăn ở vùng cao
Ở Trường THCS Võ Nguyên Giáp, câu chuyện học sinh vùng cao không bắt đầu từ sách vở mà từ nồi cơm trên bếp tập thể. Trường nằm trên địa bàn miền núi, nơi nhiều học sinh là người Mông, Khơ Mú, gia đình khó khăn. Có 309 học sinh sống cách trường 7-15km, đường núi xa xôi, đi lại gian khổ. Các em không thể đi về trong ngày, phải ở lại trường để học, nhưng khả năng đóng góp của gia đình và nguồn kinh phí nhà trường đều hạn chế. Trong bối cảnh đó, nhà trường buộc phải coi hỗ trợ bữa ăn trường học là chiến lược giữ chân học sinh chứ không phải một hoạt động từ thiện phụ trợ. Hiệu trưởng đã viết thư ngỏ, không xin thiết bị, mà kêu gọi gạo, thực phẩm, gia vị để duy trì bữa ăn hằng ngày cho học sinh. Câu nói "Mỗi sự sẻ chia hôm nay có thể giúp một em nhỏ có thêm một bữa cơm, thêm một ngày đến lớp và thêm niềm tin vào tương lai" không phải là lời kêu gọi cảm động cho có, mà là sự thật về mối liên hệ trực tiếp giữa cái ăn và phòng chống bỏ học ở vùng cao.
Đi từng ngõ, gõ từng nhà: vì sao thăm viếng gia đình là tuyến phòng vệ đầu tiên
Nếu bữa ăn là lời giải cho chướng ngại vật chất, thì chiến lược giữ chân học sinh ở Trường THCS Châu Kim Huệ lại bắt đầu từ cánh cửa từng gia đình. Những ngày cuối tháng 8, khi năm học 2026-2027 cận kề, thầy cô vẫn tất bật đến tận nhà các trường hợp có nguy cơ bỏ học để vận động các em trở lại trường. Năm học trước, trường đã ghi nhận 52 học sinh nghỉ học, chủ yếu không phải vì nghèo quá mà theo gia đình đi làm ăn, đi biển. Nhìn thẳng vào con số đó, nhà trường chọn cách theo dõi sát sĩ số, nhận diện sớm các em giảm chuyên cần, rồi lập đoàn phối hợp với địa phương đến nhà, lắng nghe, tháo gỡ, động viên. Từ 52 trường hợp nghỉ học xuống còn 13 học sinh có nguy cơ bỏ học trước năm học mới là bằng chứng cho thấy phòng chống bỏ học hiệu quả đòi hỏi sự kiên trì “gõ cửa” nhiều lần, chứ không phải một buổi tuyên truyền rầm rộ rồi thôi. Khi một em lớp 7 như Huỳnh Nhật Luân nói rằng mình sẽ tiếp tục đến trường sau khi được thầy cô và mẹ khuyên nhủ, đó là minh chứng sống động: đối thoại trực tiếp vẫn là tuyến phòng vệ đầu tiên chống học sinh bỏ học.
Kết hợp hỗ trợ vật chất và tiếp cận cá nhân: mô hình cần được nhân rộng
Hai câu chuyện tưởng như ở hai thế giới – núi rừng Mường Phăng và xã Tuy An Đông – thực chất cho thấy cùng một công thức: phòng chống bỏ học đòi hỏi vừa hỗ trợ vật chất, vừa tiếp cận cá nhân. Ở vùng cao, chỗ ăn ở và bếp ăn tập thể giúp học sinh yên tâm đến lớp; ở vùng ven biển, việc đi từng ngõ, gõ từng nhà giúp nhận diện và tháo gỡ sớm các nguy cơ nghỉ học. Nếu chỉ có cơm mà không có người hỏi han, các em vẫn có thể bỏ học vì tâm lý chán nản hoặc bị kéo theo gia đình; ngược lại, nếu chỉ có vận động tinh thần mà không lo được miếng ăn, học sinh vùng cao khó lòng bám trường. Những người lãnh đạo địa phương đã bắt đầu nhìn thấy điều đó. Yêu cầu đặt ra không dừng ở vận động, mà còn là tạo môi trường học tập đủ sức hấp dẫn, bố trí đủ giáo viên, tổ chức các hoạt động rèn kỹ năng, từng bước hoàn thiện cơ sở vật chất, hướng tới trường đạt chuẩn. Nói cách khác, giữ chân học sinh không thể là “chiến dịch” ngắn hạn; nó phải trở thành thiết kế hệ thống, nơi từng bữa ăn, từng bước chân đến nhà, từng hoạt động trên sân trường cùng hướng về mục tiêu duy trì sĩ số lâu dài.
Từ giải pháp tình thế đến chiến lược hệ thống: đã đến lúc coi chống bỏ học là chỉ tiêu phát triển
Tuy các nỗ lực hỗ trợ bữa ăn và vận động gia đình hiện nay đã mang lại kết quả bước đầu, chúng vẫn mang màu sắc giải pháp tình thế, phụ thuộc nhiều vào tấm lòng thầy cô và sự tự nguyện của nhà hảo tâm. Thư ngỏ của hiệu trưởng vùng cao cho thấy nguồn kinh phí và khả năng đóng góp của gia đình chưa đáp ứng đủ nhu cầu thực tế. Còn ở Châu Kim Huệ, nếu không duy trì được việc theo dõi sĩ số, lập đoàn vận động, thì nguy cơ học sinh bỏ học sẽ lập tức quay trở lại. Đã đến lúc các cấp quản lý coi chiến lược giữ chân học sinh là một chỉ tiêu phát triển, gắn chặt với quy hoạch giáo dục, an sinh xã hội và giảm nghèo. Các đề xuất tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, kiên trì đến từng gia đình, tuyển đủ giáo viên, hoàn thiện cơ sở vật chất, xây dựng môi trường học tập lành mạnh không nên chỉ dừng ở khẩu hiệu. Nếu chúng ta vẫn chấp nhận việc chống học sinh bỏ học là việc riêng của từng trường, từng thầy cô, thì mỗi năm sẽ lại có thêm những cái tên mới rời lớp. Ngược lại, khi cả hệ thống coi một bữa cơm ở trường và một lần thăm nhà là khoản đầu tư cho tương lai, câu chuyện học sinh vùng cao, vùng biển ở lại trường sẽ không còn là ngoại lệ đáng thương mà trở thành chuẩn mực đáng mong đợi.
