Trà Quế – khi một làng rau 400 năm tuổi trở thành làng du lịch tốt nhất thế giới
Làng du lịch tốt nhất thế giới là danh hiệu tôn vinh những cộng đồng nông thôn vừa bảo tồn văn hóa truyền thống, vừa tổ chức du lịch cộng đồng bền vững, tạo sinh kế thực cho người dân mà vẫn giữ được môi trường sinh thái và nhịp sống bản địa nguyên bản. Với Trà Quế – làng rau hơn 400 năm tuổi nằm cách phố cổ Hội An khoảng 3km – danh hiệu này không phải món quà may mắn, mà là phần thưởng cho một chiến lược kiên trì bảo tồn từ gốc. Người dân nơi đây không chạy theo mô hình khu nghỉ dưỡng hào nhoáng; họ giữ lấy nghề trồng rau, hệ thống tín ngưỡng, tập quán và ẩm thực, rồi từ đó mở cửa đón khách tham gia vào chính nhịp sống hàng ngày. Sự lựa chọn này cho thấy: con đường để trở thành làng du lịch tốt nhất không nằm ở những tòa nhà mới tinh, mà ở việc tôn trọng ký ức và lao động của cộng đồng.
Trải nghiệm nông thôn Việt: Du khách lội ruộng, trồng rau để hiểu giá trị của đất
Điểm hấp dẫn nhất của Trà Quế không phải ở cánh đồng rau xanh mướt nhìn từ xa, mà ở việc du khách được phép… lấm bùn cùng người làng. Từ năm 2003, chương trình “Một ngày làm nông dân làng rau Trà Quế” đã cố tình kéo du khách xuống ruộng thay vì giữ họ ở khoảng cách an toàn phía sau ống kính. Khoác áo nâu, đội nón lá, nhiều khách Tây lần đầu thử cuốc đất, lội ruộng, trồng rau, bón phân, bắt sâu, gánh nước tưới từng luống rau bằng quang gánh. Đây không chỉ là trải nghiệm nông thôn Việt mang tính giải trí; đó là một bài học sống động về lao động thủ công, về việc một bó rau thơm phải đổi bằng mồ hôi và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ. Cách làm này thẳng thắn: nếu muốn tôn trọng nông nghiệp và văn hóa làng, hãy để du khách chạm tay vào đất, thay vì đứng trên sân khấu du lịch dựng sẵn.
Điều đáng nói là làng vẫn giữ nguyên phương pháp canh tác truyền thống, dùng rong tươi từ sông, đầm kết hợp phân hữu cơ để chăm rau. Hơn 18ha đất trồng hàng chục loại rau thơm như húng quế, tía tô, rau răm, hành, ngò, diếp cá… không chỉ tạo sản phẩm nông nghiệp, mà còn là “giáo cụ trực quan” cho từng du khách. Họ không được giới thiệu bằng slide thuyết trình, mà bằng mùi rong, mùi đất, mùi rau mới nhổ. Khi sau đó ngồi ăn cao lầu, mì Quảng, bánh vạc, bánh đập, hến trộn, tôm hữu kèm chính rau Trà Quế, du khách hoàn tất một vòng tròn: từ ruộng đến bàn ăn. Đó là mối liên kết mà nhiều mô hình du lịch nông nghiệp trên giấy tờ nói đến nhưng không thực sự tạo ra.
Cẩm Thanh – hệ sinh thái rừng dừa nước và “cảm giác mạnh” được kiểm soát
Chỉ cách phố cổ Hội An khoảng 4km, Cẩm Thanh lại chọn một hướng đi khác cho du lịch cộng đồng bền vững: kể câu chuyện sông nước bằng chính hệ sinh thái rừng dừa nước độc đáo của mình. Ngôi làng nằm ở điểm giao thoa ba dòng sông Thu Bồn, Trường Giang, Lộ Cảnh Giang, đóng vai trò vùng đệm sinh thái cho khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An. Hệ sinh thái nước lợ này không được “đóng khung” trong khu bảo tồn xa lạ với dân làng, mà gắn trực tiếp với sinh kế: trồng dừa nước, đánh bắt thủy sản, làm thuyền thúng. Rừng dừa Bảy Mẫu – từ diện tích ban đầu 7ha, nay đã gần 100ha – trở thành nền của mọi trải nghiệm: du khách lên thuyền thúng chai, xem người dân quăng chài, kéo lưới, nghe hò xứ Quảng và thưởng thức cá chai nướng, gỏi hoa chuối, sò điệp, mứt dừa nước, bánh xèo miền Trung. Forbes ghi nhận Cẩm Thanh trong danh sách 50 ngôi làng đẹp nhất thế giới, xếp ở vị trí thứ 20 – đó là lời nhắc rõ ràng rằng vẻ đẹp của Cẩm Thanh chính là vẻ đẹp của một cộng đồng sông nước còn sống và làm việc trên môi trường tự nhiên mình bảo vệ.
Trải nghiệm nổi tiếng nhất ở Cẩm Thanh có vẻ trái ngược với từ “bền vững”: màn múa thúng trên mặt nước được mô tả như một “cảm giác mạnh” đặc trưng. Người chèo thúng điều khiển phương tiện quay tròn liên tục, tạo cảm giác choáng váng và phấn khích cho khách. Nhưng nếu nhìn kỹ, đây không phải một trò chơi được nhập khẩu, mà là kỹ năng điều khiển thuyền thúng của cư dân vùng sông nước, sau đó được biến thành sản phẩm du lịch. Tức là “cảm giác mạnh” được xây trên tri thức bản địa chứ không phá vỡ đời sống địa phương. Khi trải nghiệm thuyền thúng của Cẩm Thanh được đưa vào danh sách 25 hoạt động trên thuyền hấp dẫn nhất thế giới, đó là câu trả lời rõ ràng: du lịch cộng đồng bền vững không có nghĩa lúc nào cũng nhẹ nhàng; nó có thể sôi động, miễn là xuất phát từ ngón nghề thật và không đánh đổi môi trường.
Du lịch cộng đồng bền vững: sinh kế, bản sắc và kế hoạch lâu dài
Điểm chung quan trọng nhất giữa Trà Quế và Cẩm Thanh không nằm ở danh hiệu, mà ở cách hai ngôi làng đặt người dân vào trung tâm mô hình du lịch cộng đồng bền vững. Ở Trà Quế, nghề trồng rau được ghi nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình tri thức dân gian và nghề thủ công truyền thống. Ngôi làng bảo tồn di tích lịch sử, phong tục, tập quán, tín ngưỡng và ẩm thực, rồi phát triển du lịch trên nền những giá trị đó. Chính quyền khảo sát, đánh giá thực trạng, xây dựng kế hoạch khai thác hài hòa không gian sinh thái, gắn với bảo tồn cảnh quan và văn hóa. Đây là cách làm không thể thiếu nếu muốn danh hiệu “làng du lịch tốt nhất” trở thành động lực dài hạn chứ không chỉ là cơn sốt truyền thông ngắn hạn.
Với Cẩm Thanh, rõ ràng du lịch đã trở thành một phần sinh kế chủ lực: khu vực Rừng dừa Bảy Mẫu hiện có khoảng 64 doanh nghiệp, 1.400 thuyền thúng, đón trung bình 5.000–6.000 lượt khách mỗi ngày, cao điểm lễ Tết lên tới khoảng 9.000 lượt. Người dân không chỉ chèo thuyền mà còn mở homestay, dạy nấu ăn, dẫn tour đồng ruộng, ao sen, sản xuất đồ thủ công từ tre, dừa. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là địa phương không đứng yên: Rừng dừa Bảy Mẫu Cẩm Thanh là một trong 5 đại diện của Việt Nam tham gia chương trình Làng du lịch tốt nhất của Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc, đồng thời chuẩn bị ra mắt tuyến tham quan “Về Cẩm Thanh - Nghe dừa kể chuyện” để kết hợp thúng chai với nghề truyền thống, nghệ thuật, đời sống cộng đồng. Việc liên tục hoàn thiện sản phẩm cho thấy họ hiểu một điều: bền vững không phải trạng thái cố định, mà là quá trình điều chỉnh liên tục để giữ cân bằng giữa khách và dân, giữa lợi nhuận và bản sắc.
Kết luận: Bài học cho mọi hành trình làm làng du lịch tốt nhất
Làng rau Trà Quế được vinh danh “làng du lịch tốt nhất thế giới” bởi Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc, trong khi Cẩm Thanh được một tạp chí quốc tế xếp vào Top 50 làng đẹp nhất thế giới và trở thành ứng viên của chương trình Làng du lịch tốt nhất. Hai câu chuyện này không phải chuyện riêng khu vực Hội An; chúng là gợi ý cho mọi làng quê đang muốn bước vào bản đồ du lịch. Bài học rõ ràng: không thể có du lịch cộng đồng bền vững nếu bỏ qua sinh kế gốc của người dân, nếu cắt rời hoạt động trải nghiệm khỏi văn hóa truyền thống và môi trường tự nhiên. Du khách quốc tế đến Trà Quế để lội ruộng, trồng rau, đến Cẩm Thanh để lên thuyền thúng, nghe hò và ăn cá nướng; họ không tìm một phiên bản “thành phố nhỏ” trong làng, mà muốn chạm vào đời sống thật. Vì thế, những mô hình nông thôn Việt đang mơ đến danh hiệu làng du lịch tốt nhất cần bắt đầu từ câu hỏi giản dị: chúng ta còn giữ được bao nhiêu ký ức và thói quen làng? Nếu câu trả lời nghèo nàn, mọi chiến dịch quảng bá sẽ chỉ là lớp sơn mỏng trên bức tường đang nứt.
