Từ bản làng heo hút đến danh hiệu ‘làng du lịch tốt nhất thế giới’
“Làng du lịch tốt nhất thế giới” là danh hiệu tôn vinh những cộng đồng nông thôn nhỏ vẫn giữ được cảnh quan, kiến trúc và văn hóa truyền thống, đồng thời phát triển loại hình du lịch cộng đồng và du lịch bền vững để nâng cao sinh kế cho người dân mà không đánh mất bản sắc địa phương nor phá vỡ môi trường tự nhiên xung quanh.
Lô Lô Chải, một thôn nhỏ với khoảng 120 hộ dân và hơn 550 nhân khẩu, phần lớn là người Lô Lô cùng một bộ phận người H’Mông, đã làm được điều tưởng như chỉ thuộc về các điểm đến nổi tiếng: được Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc công nhận là một trong những “Làng du lịch tốt nhất năm 2025” (Best Tourism Villages 2025). Danh hiệu này không đơn thuần là chiếc cúp để trưng mà là sự khẳng định rằng một làng miền núi xa xôi vẫn có thể vươn lên bản đồ du lịch thế giới nếu chọn con đường đúng: lấy cộng đồng làm chủ thể, lấy văn hóa và thiên nhiên làm vốn liếng.
Song song với đó, một miền quê khác – Lâm Thượng – cũng được vinh danh “Làng du lịch tốt nhất năm 2025” do Hiệp hội Du lịch Việt Nam trao tặng. Khi hai cái tên cùng lúc được xướng lên, câu hỏi đặt ra không phải là làng nào đẹp hơn, mà là: Việt Nam đang dần định hình một mô hình du lịch cộng đồng có thể trở thành chuẩn mực mới cho khu vực ASEAN?
Không gian mát mẻ quanh năm và kiến trúc truyền thống: tài sản lớn nhất của Lô Lô Chải
Điểm mạnh đầu tiên khiến Lô Lô Chải nổi bật trong danh sách làng du lịch tốt nhất thế giới chính là khí hậu và cảnh quan đặc biệt. Nằm ở độ cao khoảng 1.470 m so với mực nước biển, ngôi làng là lựa chọn lý tưởng cho những ai muốn tìm một làng mát mẻ quanh năm. Vào mùa hè, nhiệt độ thường khoảng 25-26°C, không khí trong lành, dễ chịu, trở thành nơi tránh nóng cho du khách đô thị. Mùa đông, nhiệt độ đôi khi xuống dưới 0°C và xuất hiện băng giá, biến Lô Lô Chải thành một bức tranh núi đá phủ sương – khắc nghiệt nhưng quyến rũ.
Không gian yên bình của làng được tạo nên từ những mái ngói âm dương nối tiếp nhau và các bức tường đá xếp thủ công. Đây không chỉ là chi tiết đẹp mắt mà là biểu tượng của kiến trúc truyền thống Việt ở vùng cao: nhà trình tường bằng đất nện, tường dày 40–60 cm, mái ngói âm dương giúp ấm áp mùa đông, mát mẻ mùa hạ. Bao quanh là những hàng rào đá cao ngang người, phủ rêu theo thời gian. Khi hơn 40 ngôi nhà trình tường được cải tạo thành homestay nhưng vẫn giữ nguyên cấu trúc cũ, Lô Lô Chải gửi đi một thông điệp rõ ràng: phát triển du lịch bền vững không đồng nghĩa với bê tông hóa.
Thay vì xây khách sạn cao tầng, người dân chọn giữ nếp nhà cũ, chỉ chỉnh sửa để sạch sẽ, tiện nghi hơn. Du khách có thể nghỉ qua đêm trong những homestay đất nện, ăn món địa phương, đi bộ quanh làng, tìm hiểu nghề thủ công và đời sống người dân. Đây là kiểu du lịch cộng đồng Việt Nam mà nhiều nơi mơ ước: khai thác tài nguyên sẵn có, không phá vỡ cảnh quan, vẫn tạo ra thu nhập ổn định.
Lâm Thượng: bản làng nhà sàn và ‘cùng ăn, cùng ở, cùng làm’
Nếu Lô Lô Chải chinh phục du khách bằng nhà trình tường và núi đá, thì Lâm Thượng hấp dẫn bởi nếp nhà sàn Tày, Dao thấp thoáng dưới chân núi, bên cánh đồng lúa xanh mướt. Không gian nơi đây không quá lạnh hay quá mát như vùng cao đá vôi, nhưng bù lại là bầu không khí trong lành, tiếng suối róc rách và nhịp sống chậm rãi. Đó là kiểu làng du lịch tốt nhất thế giới ở cấp độ quốc gia: không cần cầu kỳ, chỉ cần giữ nguyên sự mộc mạc.
Du lịch Lâm Thượng được xây dựng trên trải nghiệm “cùng ăn, cùng ở, cùng làm” với người dân. Hiện toàn xã có 8 mô hình homestay và farmstay, tất cả đều cải tạo từ khung nhà sàn gỗ cổ truyền, không phá vỡ cảnh quan, mỗi nơi đón từ 15 đến 30 khách. Chủ một homestay chia sẻ rằng họ ưu tiên vật liệu tre, nứa, chum vại quen thuộc để bài trí, và khách phương xa lại thích chính sự dân dã đó.
Du khách đến Lâm Thượng không bị đối xử như “khách trọ” mà như thành viên tạm thời của bản làng: đạp xe giữa cánh đồng lộng gió, ghé nhà dân uống bát nước chè tươi, cùng cấy lúa, quăng chài bắt cá, nhảy xuống suối mát. Những trải nghiệm chân thực này là minh chứng cụ thể cho giá trị của du lịch cộng đồng Việt Nam: thay vì các show diễn dàn dựng, chính đời sống thường ngày là sản phẩm du lịch.
Hồn cốt văn hóa và bài toán du lịch bền vững
Cả Lô Lô Chải lẫn Lâm Thượng đều không chạy theo mô hình du lịch ồn ào, mà đặt văn hóa bản địa làm trung tâm. Ở Lô Lô Chải, nếp sống giản dị gắn với phong tục truyền thống vẫn được người dân gìn giữ; không gian quanh làng vắng bóng công trình hiện đại, chỉ có đường nhỏ len giữa nhà trình tường và hàng rào đá phủ rêu. Ở Lâm Thượng, tiếng đàn Tính, điệu Then, nghề dệt thổ cẩm, đan lát mây tre… vẫn vang lên dưới hiên nhà sàn, không phải như tiết mục biểu diễn mà là một phần của đời sống hàng ngày.
Đáng chú ý, danh hiệu “làng du lịch tốt nhất” mà Lô Lô Chải nhận được là danh hiệu dành cho những làng có giá trị nổi bật về văn hóa, cảnh quan, bảo tồn cộng đồng và phát triển du lịch bền vững. Còn lãnh đạo Lâm Thượng khẳng định du lịch phải phát triển theo hướng bền vững, lấy cộng đồng làm chủ thể, văn hóa là giá trị cốt lõi, cảnh quan tự nhiên là không gian trải nghiệm. Nói cách khác, tiêu chí của họ không phải là tăng khách bằng mọi giá, mà là giữ được hồn cốt làng bản dù lượng khách tăng dần.
Để đi đường dài, Lâm Thượng đang hoàn thiện bốn nhóm sản phẩm đặc thù, ưu tiên “hạ tầng đi trước một bước, người dân được nâng cao năng lực, sản phẩm được chuẩn hóa và văn hóa đặt ở vị trí trung tâm”. Xã lồng ghép nguồn vốn cho giao thông, điện, nước, kết nối vốn vay ưu đãi để người dân cải tạo nhà sàn làm homestay. Khi chính quyền đặt ra chiến lược rõ ràng, danh hiệu không còn là đích đến, mà là mốc khởi đầu cho một hành trình du lịch bền vững thực sự.
Bài học cho các làng ASEAN: giữ bản sắc mới là lợi thế cạnh tranh
Nhìn vào Lô Lô Chải và Lâm Thượng, có thể thấy một mô hình du lịch cộng đồng tiêu biểu cho cả khu vực ASEAN: cộng đồng làm chủ, nhà ở truyền thống là điểm nhấn, ẩm thực và lao động thường ngày trở thành sản phẩm du lịch. Đây không phải là câu chuyện cổ tích mà là hai trường hợp cụ thể, được công nhận bằng danh hiệu “làng du lịch tốt nhất năm 2025” ở cả cấp quốc tế lẫn trong nước.
Điểm chung của hai ngôi làng này là họ không hy sinh bản sắc để đánh đổi lấy vài công trình bê tông. Lô Lô Chải vẫn là làng mát mẻ quanh năm với mái ngói âm dương và tường đá xếp thủ công; Lâm Thượng vẫn là xứ sở nhà sàn và ruộng lúa ôm chân núi. Nhưng nhờ biết khai thác kiến trúc truyền thống Việt, biết tổ chức homestay ngay trên nền nhà cũ, họ đã biến “cái mình đang có” thành lợi thế cạnh tranh.
Thông điệp cho các địa phương khác khá rõ ràng: muốn trở thành điểm đến của những du khách tìm kiếm trải nghiệm chân thực và bền vững, đừng bắt chước đô thị hóa, mà hãy kiên trì giữ hồn làng, đồng thời chuẩn hóa dịch vụ và nâng cao năng lực cho người dân. Khi cộng đồng được hưởng lợi trực tiếp, du lịch bền vững không còn là khẩu hiệu, mà trở thành động lực để những ngôi làng nhỏ tiếp tục tỏa sáng trên bản đồ du lịch tốt nhất thế giới.
