Làng chài du lịch bền vững: Từ không gian mưu sinh đến “kho báu” trải nghiệm
Làng chài du lịch bền vững là những cộng đồng ven biển và nông thôn vừa duy trì nghề truyền thống như đánh bắt, trồng rau, làm muối, vừa mở cửa đón khách thông qua các hoạt động trải nghiệm gắn với đời sống bản địa, đảm bảo người dân là chủ thể, môi trường được bảo vệ và giá trị văn hóa được gìn giữ lâu dài. Điều đáng nói là Việt Nam không còn coi làng chài chỉ là nơi mưu sinh mà đang biến chúng thành “kho báu” du lịch cộng đồng Việt Nam. Từ mái ngói đỏ ở Làng Lò (Đắk Lắk), những chiếc thuyền thúng ở Đà Nẵng đến làng chài Rạch Vẹm (Phú Quốc), cánh đồng tỏi Lý Sơn… không gian đời sống ven biển nay là điểm đến hấp dẫn cho trải nghiệm làng chài truyền thống và du lịch nông thôn Việt Nam. Xu hướng này không phải trào lưu nhất thời, mà là bước chuyển chiến lược: dùng du lịch như “bệ phóng” để nâng chất lượng sống cho ngư dân, thay vì xóa nhòa bản sắc.
Từ Làng Lò đến Mân Thái, Rạch Vẹm: Sức hút nằm ở tính “thật”
Các làng chài chỉ trở thành điểm đến đáng nhớ khi giữ được nhịp sống thường ngày chứ không biến mình thành sân khấu cho khách chụp ảnh. Làng Lò, một làng chài hơn 400 năm tuổi nay thuộc Đắk Lắk, hiện có 72 cơ sở lưu trú với 459 phòng và được chọn là 1 trong 5 đại diện đăng ký giải thưởng “Làng du lịch tốt nhất” của UN Tourism. Đó là tín hiệu cho thấy mô hình làng chài du lịch bền vững đã bước lên sân chơi quốc tế. Ở bán đảo Sơn Trà, Mân Thái vẫn sống bằng nghề biển, nhưng cuối tuần có thể đón tới 2.000 lượt khách chỉ trong buổi sáng, với khoảng 70 hộ dân tham gia kinh doanh dịch vụ du lịch cộng đồng Việt Nam, tạo thêm việc làm và thu nhập ven biển. Rạch Vẹm từ làng chài nhỏ trở thành “thỏi nam châm” nhờ vẻ đẹp bình yên, nhà bè nuôi hải sản và cảm giác dân dã, mộc mạc thay vì những trò giải trí ồn ào. Chính sự chân thật đó là tài sản cạnh tranh mà đô thị du lịch hiện đại khó có được.
Trà Quế: Làng du lịch tốt nhất thế giới và bài học du lịch nông thôn
Nếu các làng chài ven biển chứng minh sức hút của văn hóa ngư nghiệp thì làng rau Trà Quế lại là minh chứng rõ ràng cho tiềm năng du lịch nông thôn Việt Nam. Làng rau hơn 400 năm tuổi, nằm giữa sông Cổ Cò và đầm Trà Quế, giữ nghề trồng rau bằng rong tươi và phân hữu cơ, tạo nên hương thơm đặc trưng cho hàng chục loại rau gia vị. Không chỉ là nơi sản xuất, Trà Quế đã xoay trục sang du lịch cộng đồng bằng trải nghiệm “Một ngày làm nông dân” từ năm 2003, thu hút mạnh khách quốc tế thích lội ruộng, cuốc đất, trồng rau, tưới nước bằng quang gánh cùng người dân. Năm 2024, Trà Quế được UN Tourism vinh danh trong danh sách “làng du lịch tốt nhất thế giới”, là đại diện duy nhất của Việt Nam. Danh hiệu này ghi nhận nỗ lực vừa gìn giữ nghề truyền thống, vừa phát triển du lịch theo hướng cộng đồng, bền vững – chính là mô hình mà nhiều làng chài đang hướng tới.
Khi khách Tây thích lội ruộng, cày biển: xu hướng trải nghiệm tay chân
Điểm chung của Trà Quế, Mân Thái, Rạch Vẹm hay Lý Sơn là không bán du lịch kiểu “xem cho biết”, mà mời khách nhập vai vào nhịp sống địa phương. Tại Trà Quế, du khách nước ngoài khoác áo nâu, đội nón lá, xuống ruộng cuốc đất, trồng rau, bắt sâu, tưới nước rồi học nấu món ăn địa phương ăn kèm rau thơm. Ở các làng chài, những tour “Một ngày làm ngư dân”, ra khơi kéo lưới lúc bình minh, học đan lưới, gỡ cá, tham gia làm nước mắm thủ công trở thành “chìa khóa” tạo khác biệt trên thị trường trải nghiệm làng chài truyền thống. Song song đó, đảo Lý Sơn không chỉ có biển mà còn có cánh đồng tỏi, lễ hội đua thuyền Tứ linh và câu ca dân gian, mỗi năm đón khoảng 120.000 lượt khách, công suất phòng mùa hè lên tới 90% nhờ kết hợp di sản nông nghiệp và văn hóa biển. Những trải nghiệm tay chân, có mồ hôi và câu chuyện thực, khiến du khách cảm thấy mình đang tạm trở thành người làng chứ không phải khán giả.
Giữ hương sắc quê biển trước làn sóng bê tông hóa
Thành công ban đầu của các làng chài du lịch bền vững cũng kéo theo rủi ro phát triển nóng. Nhiều nơi đã chứng kiến bến thuyền, chợ cá bị đẩy lùi bởi bê tông hóa, ngư dân bỏ biển để chạy theo dịch vụ, khiến làng chài có nguy cơ biến thành “phim trường” cho vài bức ảnh check-in. Đây là con đường ngắn hạn, thỏa mãn dòng khách nhưng làm nghèo dần bản sắc. Theo Viện Phát triển Du lịch châu Á, mấu chốt của phát triển bền vững là giúp ngư dân sống tốt hơn bằng chính nghề truyền thống thông qua du lịch trải nghiệm, chứ không biến họ thành nhân viên phục vụ trong các khu nghỉ dưỡng. Giải pháp thực tế là đẩy mạnh mô hình du lịch cộng đồng Việt Nam, thành lập hợp tác xã để phân chia lợi ích công bằng, tái đầu tư vào hạ tầng, xử lý rác, bảo vệ môi trường biển. Lễ hội truyền thống như Lễ Nghinh Ông, lễ cầu ngư, hò biển cần được duy trì như sự kiện văn hóa sống, chứ không bị thương mại hóa sáo rỗng. Khi cộng đồng là chủ thể, danh hiệu làng du lịch tốt nhất thế giới sẽ không chỉ là tấm bằng treo tường mà là nền kinh tế lâu dài.
