Người tiểu đường trên 50 tuổi: đột quỵ bắt đầu từ tâm lý và trí nhớ
Mối liên hệ giữa đái tháo đường trên 50 tuổi, trầm cảm, suy giảm nhận thức và đột quỵ là tình trạng người cao tuổi có rối loạn đường huyết kèm theo biến đổi tâm lý và trí nhớ theo thời gian, khiến hệ mạch máu não dễ tổn thương hơn, từ đó làm tăng nguy cơ xuất hiện cơn đột quỵ so với những người có sức khỏe tâm thần và chức năng nhận thức ổn định. Nghiên cứu mới công bố trên một tạp chí khoa học thuộc hệ thống Nature đã phân tích người từ 50 tuổi trở lên mắc đái tháo đường hoặc tiền đái tháo đường, cho thấy sự kết hợp giữa triệu chứng trầm cảm và suy giảm nhận thức theo thời gian liên quan đến nguy cơ đột quỵ cao hơn. Trong một số nhóm, nguy cơ tăng từ 15% đến 64% so với những người có diễn biến tâm lý – nhận thức thuận lợi nhất. Thay vì xem trầm cảm và suy giảm nhận thức như “phần phụ” của bệnh tiểu đường, kết quả này buộc chúng ta phải nhìn chúng như những yếu tố cảnh báo mạch máu não đang bị đe dọa.
Nghiên cứu gì đã được thực hiện và vì sao kết quả đáng báo động?
Điểm đáng giá của nghiên cứu là không đánh giá trầm cảm và suy giảm nhận thức tại một thời điểm, mà theo dõi quỹ đạo thay đổi của chúng qua nhiều năm ở các đoàn hệ lão hóa quy mô quốc gia tại Mỹ, Anh và Trung Quốc. Triệu chứng trầm cảm được chấm điểm bằng thang CES-D, còn chức năng nhận thức dựa trên các bài kiểm tra nhớ từ, định hướng thời gian và phép trừ liên tiếp 7. Những người tham gia đều từ 50 tuổi trở lên, mắc đái tháo đường hoặc tiền đái tháo đường và chưa từng bị đột quỵ trong giai đoạn đánh giá tâm lý – nhận thức. Khi phân nhóm theo diễn biến tâm lý – nhận thức, các nhà khoa học nhận thấy: những hồ sơ bất lợi đồng thời (nhận thức thấp và tiếp tục suy giảm, trầm cảm cao và tăng dần) có nguy cơ đột quỵ tăng thêm tới 64% so với nhóm thuận lợi nhất. Đây là con số đủ sức buộc bác sĩ nội tiết, tim mạch và thần kinh phải thay đổi cách tiếp cận: không thể chỉ kiểm soát đường huyết, huyết áp rồi bỏ qua diễn biến tâm thần và nhận thức nữa.
Vì sao trầm cảm và suy giảm nhận thức ở người tiểu đường lại nguy hiểm cho mạch máu não?
Đái tháo đường kéo dài phá hủy hệ thống mạch máu, làm tăng nguy cơ bệnh tim, suy tim và tổn thương mạch máu não. Trong bối cảnh đó, trầm cảm và suy giảm nhận thức không chỉ là hệ quả tâm lý mà còn phản ánh não bộ và hệ tim mạch đang chịu áp lực bệnh lý đa tầng. Trầm cảm khiến người bệnh ít vận động, ăn uống kém điều độ, bỏ thuốc, kiểm soát đường huyết tệ hơn; suy giảm nhận thức làm họ khó tuân thủ phác đồ, quên uống thuốc, quên tái khám, từ đó đẩy nhanh tổn thương mạch máu. Quan trọng hơn, diễn biến bất lợi đồng thời của trầm cảm và nhận thức theo thời gian mới là “kẻ giấu mặt” nguy hiểm. Nghiên cứu cho thấy, tại một đoàn hệ ở Mỹ, nhóm có nhận thức thấp và tiếp tục suy giảm, trầm cảm ở mức trung bình và ổn định có nguy cơ đột quỵ cao hơn 52% (HR 1,52) so với nhóm tham chiếu. Khi nhận thức ở mức trung bình nhưng suy giảm, kèm trầm cảm cao và tăng dần, nguy cơ tăng 37% (HR 1,37). Những con số này cho thấy, nếu đường huyết cao, tâm trạng đi xuống, trí nhớ sa sút mà diễn biến kéo dài, bạn đang đi trên “đường cao tốc” hướng tới đột quỵ.
Dấu hiệu cảnh báo: khi nào trầm cảm và suy giảm nhận thức không còn là chuyện "một chút buồn"?
Ở người đái tháo đường trên 50 tuổi, cảm giác buồn bã thoáng qua hay quên nhẹ đôi khi là bình thường. Nhưng khi những biểu hiện đó lặp đi lặp lại, kéo dài và kèm theo thay đổi hành vi, đó là báo động đỏ. Triệu chứng trầm cảm gồm: buồn chán kéo dài, mất hứng thú với những việc trước đây yêu thích, rút mình khỏi giao tiếp, ngủ rối loạn, ăn uống thất thường, cảm giác vô vọng hoặc tội lỗi vô cớ. Suy giảm nhận thức thể hiện qua việc quên sự việc mới diễn ra, lặp lại câu hỏi, lạc đường ngay trong khu vực quen thuộc, khó tập trung, khó tính toán đơn giản hoặc mất định hướng thời gian. Đáng nói là ở người tiểu đường, các triệu chứng trên dễ bị lẫn với mệt mỏi do bệnh mạn tính, khiến cả bệnh nhân lẫn gia đình chủ quan. Trong khi đó, việc nhận biết sớm các triệu chứng để thăm khám kịp thời là vô cùng quan trọng. Nếu người bệnh đồng thời có dấu hiệu suy tim như khó thở khi gắng sức hoặc khi nằm, phù chân, tăng cân nhanh do giữ dịch, mệt mỏi, hồi hộp, ho về đêm, nguy cơ biến cố tim mạch và đột quỵ càng tăng, cần đi khám bác sĩ ngay.
Phòng ngừa đột quỵ: không thể thiếu theo dõi tâm lý – nhận thức bên cạnh đường huyết
Nghiên cứu gợi mở một góc nhìn mới trong phòng ngừa đột quỵ: ở người đái tháo đường trên 50 tuổi, cần xem diễn biến sức khỏe tâm thần và chức năng nhận thức như yếu tố quan trọng để nhận diện nhóm nguy cơ cao. Các nhà nghiên cứu cũng cho rằng cần thêm nghiên cứu để xác định việc theo dõi sự thay đổi trầm cảm và nhận thức qua nhiều năm có cải thiện khả năng dự báo đột quỵ so với chỉ đánh giá ban đầu hay không. Tuy vậy, với người bệnh, thông điệp thực hành đã rất rõ: hãy coi khám tâm lý, sàng lọc trầm cảm, đánh giá trí nhớ là phần không thể thiếu bên cạnh xét nghiệm đường huyết, huyết áp, mỡ máu. Việc nhận diện sớm các triệu chứng suy tim ở người tiểu đường đã được khẳng định là yếu tố quyết định để bảo tồn chức năng tim còn lại; điều tương tự nên được áp dụng với trầm cảm và suy giảm nhận thức để phòng ngừa đột quỵ. Bên cạnh thuốc, thói quen sinh hoạt có kỷ luật trong ăn uống và vận động đóng vai trò quan trọng. Với người tiểu đường trên 50 tuổi, chiến lược phòng ngừa đột quỵ hiệu quả phải là chiến lược toàn diện: kiểm soát đường huyết, huyết áp, tim mạch, đồng thời chủ động bảo vệ sức khỏe tinh thần và trí nhớ.
