AI thay thế việc làm: nỗi sợ đang tái định hình lựa chọn nghề nghiệp
Hiện tượng “AI thay thế việc làm” là quá trình trong đó trí tuệ nhân tạo và tự động hóa dần đảm nhận các nhiệm vụ vốn do con người thực hiện, buộc người lao động – đặc biệt là giới trẻ – phải đánh giá lại nghề nghiệp, kỹ năng và chiến lược dài hạn của mình trước một thị trường lao động đang thay đổi nhanh chóng và thiếu chắc chắn. AI gần như chắc chắn sẽ định hình lại thị trường lao động châu Á, trong đó tầng lớp lao động trẻ cảm nhận rõ nhất các tác động đầu tiên. Điều đáng chú ý là thay vì chờ đợi cú sốc thất nghiệp, nhiều người Việt trẻ đang chủ động chuyển nghề, coi đây như biện pháp phòng vệ trước làn sóng tự động hóa thị trường lao động.
39% người Việt cân nhắc chuyển nghề vì AI: nỗi lo không còn trừu tượng
Khảo sát tại sáu nền kinh tế Đông Nam Á cho thấy khoảng 20% người tham gia ở Việt Nam đang cân nhắc thay đổi nghề nghiệp, và trong nhóm này, 39% coi AI và tự động hóa là động lực chính khiến họ nghĩ tới việc chuyển nghề. Việt Nam là thị trường duy nhất trong khảo sát mà AI vượt lên trên cả hai lý do truyền thống là tăng thu nhập và cân bằng cuộc sống, cùng ở mức 37%. Đây không chỉ là nỗi sợ mơ hồ; công nghệ mới đang bắt đầu ảnh hưởng trực tiếp tới cách người lao động tính toán con đường nghề nghiệp dài hạn, từ việc có nên tiếp tục với công việc hiện tại, học thêm kỹ năng đến chuyện chủ động chuyển sang lĩnh vực có triển vọng hơn. Nói thẳng: giới trẻ không tin các công việc văn phòng phổ thông vẫn là bến đỗ an toàn trong 5–10 năm tới.
Chuyển nghề giới trẻ: từ bàn phím về lớp học, bệnh viện và xưởng sửa chữa
Trước sức ép từ AI, một bộ phận lao động trẻ đang rời các công việc văn phòng để chuyển sang giáo dục, y tế hoặc những nghề kỹ thuật đòi hỏi nhiều thao tác trực tiếp. Câu chuyện của Keon Davis là ví dụ điển hình: ChatGPT xuất hiện trên Internet vào tháng 11/2022 khi anh còn là sinh viên ngành marketing; trong kỳ thực tập, anh nhận ra những việc mình làm như soạn email tiếp cận khách hàng, nghiên cứu người tiêu dùng hoàn toàn có thể được AI đảm nhận. Chỉ vài tháng trước khi tốt nghiệp vào tháng 5/2024, Davis quyết định rẽ hướng, tham gia chương trình đưa người trẻ vào nghề giáo viên và hiện đứng lớp tại một trường bán công. Anh tin rằng xây dựng lòng tin, hiểu nhu cầu từng học sinh và giúp các em tin vào bản thân là những điều “không thể bị tự động hóa”. Đây chính là tinh thần săn tìm công việc an toàn AI: ưu tiên nghề có tương tác người–người và đòi hỏi phán đoán tại chỗ.
Không phải mọi việc văn phòng đều chết: AI làm chậm tăng trưởng, không xóa sổ toàn diện
Không thể phủ nhận AI đang tác động mạnh đến việc làm khởi điểm của lao động trẻ. Tại Mỹ, nhóm lao động từ 22 đến 25 tuổi trong các ngành tiếp xúc nhiều với AI có tỷ lệ việc làm hiện thấp hơn 19% so với tiềm năng tăng trưởng thông thường của các ngành ít chịu tác động. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra mức độ tiếp xúc với AI không kéo theo sự sụt giảm việc làm trên diện rộng; thay đổi chủ yếu đến từ việc doanh nghiệp tuyển dụng dè dặt hơn, chứ không phải làn sóng sa thải ồ ạt. Đáng nói hơn, xu hướng chững lại trong tuyển dụng đã bắt đầu từ khoảng năm 2022, trước khi ChatGPT ra đời, nhiều khả năng gắn với lãi suất tăng, tái cơ cấu hậu đại dịch và làn sóng làm việc từ xa. Tóm lại, không phải công việc nào cũng bị AI đe dọa và ngay cả những ngành nghề chịu tác động cũng không dẫn đến nguy cơ mất việc trên toàn nền kinh tế.
Chiến lược nghề nghiệp mới: kết hợp công việc an toàn AI với năng lực làm việc cùng AI
Điểm cốt lõi trong làn sóng chuyển nghề giới trẻ không phải là chạy trốn công nghệ mà là tái thiết kế chiến lược nghề nghiệp. Người lao động đang tự đánh giá những công việc nào có thể tồn tại lâu hơn, cân nhắc giữa mức thu nhập, điều kiện làm việc và khả năng bị tự động hóa, rồi quyết định có nên bắt đầu lại hay không. Công nghệ mới đang thay đổi nội dung của nhiều nghề nghiệp, khiến người lao động phải xem lại giá trị của những kỹ năng mình đang có. Trên toàn châu Á, các quốc gia được khuyến nghị đẩy mạnh nỗ lực trang bị cho người trẻ những công cụ cần thiết để làm việc hiệu quả cùng AI. Một trường đại học đã yêu cầu phần lớn sinh viên phải chứng minh “năng lực làm việc với AI” liên quan đến chuyên ngành trước khi tốt nghiệp. Trong bối cảnh đó, khả năng thích nghi và chủ động trau dồi kỹ năng, kinh nghiệm, làm chủ công nghệ mới chính là phương án phòng vệ tốt nhất trước tự động hóa thị trường lao động.
