Từ văn bản đến năng lực hành động
An ninh phi truyền thống là những thách thức có thể đe dọa an ninh quốc gia và đời sống xã hội, đòi hỏi phòng ngừa, ứng phó vượt ra ngoài khuôn khổ của một lực lượng hay một ngành riêng lẻ. Vì thế, giá trị của chiến lược không nằm ở số lượng văn bản được ban hành, mà ở khả năng đưa lực lượng, thông tin và nguồn lực vào đúng vị trí khi nguy cơ xuất hiện. Sáng 28/10, Bộ Công an tổ chức hội nghị toàn quốc sơ kết một năm thực hiện Nghị quyết 147/NQ-CP, chiến lược tổng thể quốc gia về phòng ngừa, ứng phó với các đe dọa an ninh phi truyền thống đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc dự và chỉ đạo. Sau một năm có kết quả bước đầu về nhận thức, pháp lý và kịch bản khung, nhưng đó mới là nền móng. Yêu cầu chuyển từ “xây dựng” sang “vận hành được” là thước đo đúng hơn cho bước tiếp theo.
Một kịch bản tốt phải trả lời được ai làm gì
Kịch bản ứng phó chỉ hữu ích khi có thể hướng dẫn quyết định và hành động trong điều kiện áp lực, thay vì dừng ở mô tả một tình huống giả định. Nó cần xác định dấu hiệu kích hoạt, người ra quyết định và chỉ huy, lực lượng tham gia, cách phối hợp giữa ngành và địa phương, nguồn lực sẵn có, đường chia sẻ thông tin cũng như cách xử lý khi tình huống chuyển cấp độ. Những câu hỏi cụ thể ấy phân biệt kế hoạch có thể triển khai với tài liệu chỉ hoàn chỉnh trên giấy. Đó cũng là lý do Chính phủ yêu cầu hoàn thành các kịch bản khung còn thiếu, rồi tổ chức tập huấn và diễn tập phù hợp. Diễn tập không nên là thủ tục sau cùng; đó là phép thử để phát hiện chỗ thiếu người, thiếu dữ liệu, vướng thẩm quyền hoặc phối hợp chậm trước khi xảy ra khủng hoảng. Nếu không kiểm tra bằng tình huống thực hành, không thể biết kịch bản có vận hành nổi hay không.
Liên thông liên ngành là điều kiện, không phải khẩu hiệu
Một nguy cơ có thể chạm tới nhiều lĩnh vực cùng lúc, nhưng mỗi bộ, ngành và địa phương lại có chức năng, quy trình riêng. Nếu các kế hoạch không khớp nhau, phản ứng dễ bị chậm bởi trùng lặp chỉ huy, khoảng trống trách nhiệm hoặc thông tin không được chia sẻ đúng lúc. Bộ Công an được giao phối hợp rà soát để các kịch bản chuyên ngành liên thông, không chồng chéo và phù hợp với cơ chế ứng phó hiện hành. Việc rà soát cần đi xa hơn việc đối chiếu tên gọi hay văn bản. Cần làm rõ đầu mối chỉ huy, ngưỡng kích hoạt, cách chuyển giao nhiệm vụ và chuẩn kết nối dữ liệu giữa các cơ quan. Chính phủ cũng yêu cầu các bộ, trong đó có Quốc phòng, Nông nghiệp và Môi trường, Công Thương, Y tế, Du lịch và Khoa học Công nghệ, khẩn trương hoàn thành những kịch bản khung còn thiếu. Phối hợp thực tế phải được thiết kế trước khi sự cố buộc các bên phối hợp.
Cảnh báo sớm và trách nhiệm chung tạo nên sức chống chịu
Kịch bản tốt vẫn có thể thất bại nếu nguy cơ được nhận diện quá muộn. Vì vậy, nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo sớm phải đi cùng quy tắc dữ liệu rõ ràng: tiêu chí nhận diện mối đe dọa, chỉ tiêu theo từng lĩnh vực, chuẩn kết nối, trách nhiệm cập nhật và cơ chế chia sẻ thông tin. Cảnh báo chỉ có ích khi xác định được ai tiếp nhận, ai đánh giá và ai có quyền kích hoạt hành động tiếp theo. Phòng ngừa, ứng phó không thể bị xem là việc riêng của lực lượng Công an; đó là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, nhằm hình thành năng lực quốc gia. Cơ quan trung ương giữ vai trò điều phối, còn bộ, ngành, địa phương phải chịu trách nhiệm trong lĩnh vực và địa bàn được giao. Với người dân, năng lực ấy hiện diện trong việc bảo vệ ổn định, trật tự, an toàn xã hội và tạo môi trường thuận lợi cho phát triển. Kết luận rất rõ: phải đo mức sẵn sàng bằng khả năng phát hiện, phối hợp và hành động, không phải bằng số kịch bản đã soạn.
