Từ đại nhạc hội đến show hội chợ: bức tranh mới của nghệ sĩ Việt tại Mỹ
Nghệ sĩ Việt tại Mỹ là những ca sĩ, nghệ sĩ cải lương và diễn viên người Việt sinh sống hoặc định cư ở Mỹ, vừa tham gia biểu diễn phục vụ cộng đồng kiều bào, vừa bay qua bay lại giữa Mỹ và Việt Nam để duy trì sự nghiệp, đối mặt cùng lúc với áp lực tài chính, lịch diễn thay đổi và những thách thức về sức khỏe, gia đình lẫn tâm lý. Đối với họ, sân khấu hải ngoại không còn là mảnh đất màu mỡ như thập niên trước mà đã trở thành một cuộc vật lộn âm thầm để tiếp tục tồn tại. Ở thời điểm hiện tại, lời nhận xét thẳng thắn của NSƯT Kim Tiểu Long từ Mỹ về rằng “bây giờ nghệ sĩ sống nhờ đi show hội chợ, tiệc tùng chứ để diễn đại nhạc hội như hồi xưa là không có” cho thấy sự tụt dốc rõ rệt của thị trường biểu diễn truyền thống.
Mai Lệ Huyền: 25 năm đi hát ở Mỹ và cái giá sức khỏe phải trả
Câu chuyện của danh ca Mai Lệ Huyền là lát cắt đau lòng về thân phận người nghệ sĩ Việt tại Mỹ đã ngoài tuổi sung sức. Nghệ sĩ cải lương Tuấn Châu kể ông đã đi hát với chị suốt 25 năm, từ ngày mới qua Mỹ cho đến nay. Từng trình diễn rất sung, nhưng sau cú sốc mất con gái, tinh thần danh ca suy sụp, ít đi hát, sức khỏe xuống thấy rõ. Trên sân khấu San Jose dịp Tết, chị đi lại khó khăn, đầu gối đau, phải vịn tay đồng nghiệp mới lên được sân khấu, hát vài bài đã không còn trụ nổi, quên lời và xin dừng diễn. Việc chị thừa nhận “chắc chị không lên sân khấu nữa, mệt mỏi quá rồi” không chỉ là lời than của một cá nhân mà là lời cảnh tỉnh về cái giá mà nghệ sĩ lớn tuổi phải trả khi tiếp tục bám trụ nghề giữa lịch diễn dày và điều kiện sinh hoạt xa quê hương.
Nghịch lý là ở show kỷ niệm 25 năm hát chung với Tuấn Châu vào tháng 11 năm ngoái, khán giả đến đông và khi được Tổ nghề “đãi”, Mai Lệ Huyền như trẻ lại, hát hay và xinh đẹp khiến cả đồng nghiệp bất ngờ. Khoảnh khắc thăng hoa hiếm hoi đó chứng minh sân khấu vẫn là nơi nghệ sĩ hồi sinh tinh thần. Nhưng bước xuống phía sau cánh gà, những cơn đau đầu gối, nguy cơ vấp té, nhầm lời… cho thấy cơ thể không còn theo kịp khát vọng. Theo lời kể, gần đây chị nhiều lần chỉ có thể lên tâm sự với khán giả cho vui, hơn là hát trọn vẹn một đêm diễn vì chân quá yếu. Sự xuống sức ấy phơi bày thực tế khắc nghiệt: không có hệ thống hỗ trợ sức khỏe chuyên nghiệp cho nghệ sĩ lớn tuổi, họ phải tự xoay xở, vừa nhớ sân khấu tha thiết vừa buộc phải chấp nhận rời xa ánh đèn.
Vy Oanh và thế hệ ca sĩ định cư nước ngoài: đi về hai chiều, sống hai đời
Trong khi lớp nghệ sĩ gạo cội như Mai Lệ Huyền vật lộn với tuổi tác, một thế hệ ca sĩ định cư nước ngoài trẻ hơn đang chọn cách sống hai chiều để giữ cả sự nghiệp lẫn gia đình. Như trường hợp Vy Oanh, cô khẳng định thời gian này “đi đi lại lại giữa Mỹ và Việt Nam chứ không ở hẳn Mỹ”, vì có một người con đang học tại Mỹ nên phải thường xuyên bay qua bay lại để lo cho con. Ở tuổi 41, Vy Oanh vẫn giữ được vẻ trẻ trung, vóc dáng thon gọn, làn da căng mịn và năng lượng như người mới 30. Những năm gần đây, cô chủ yếu dành cho cuộc sống riêng, thỉnh thoảng tham gia biểu diễn và công việc giữa hai quốc gia. Bề ngoài, hình ảnh một nữ ca sĩ xinh đẹp xuất hiện trong buổi tiệc bạn bè ở nhà Leon Vũ, đi cùng con trai 11 tuổi vừa lên lớp 6, cho thấy cuộc sống nhiều màu sắc. Nhưng phía sau đó là lịch bay dày, chi phí lớn và áp lực phải giữ hình ảnh trong khi không còn môi trường đại nhạc hội như trước.
Điều đáng nói là với ca sĩ định cư nước ngoài, việc “sống hai đời” – một ở Mỹ, một ở Việt Nam – vô tình đẩy họ vào thế liên tục di chuyển, dẫn đến những gánh nặng sức khỏe khác: lệch múi giờ, kiệt sức vì lưu diễn, thêm trách nhiệm chăm sóc con và duy trì kinh doanh cá nhân. Sự nghiệp ca hát không còn là nguồn thu duy nhất; họ phải bổ sung bằng các mảng kinh doanh, dẫn chương trình, diễn xuất, thậm chí làm nội dung trên mạng. Bởi không còn những lịch diễn dày đến mức “một ngày chạy 3, 4 show đại nhạc hội là chuyện bình thường” như ký ức của Kim Tiểu Long. Thay vào đó là các show diễn hội chợ, tiệc tư nhân, cộng đồng người Việt tại Mỹ – những sân khấu nhỏ, không ổn định, nhưng lại trở thành điểm tựa tài chính chủ yếu cho nhiều nghệ sĩ Việt tại Mỹ hôm nay.
Kim Tiểu Long: nói thẳng về sân khấu và con đường tự cứu
NSƯT Kim Tiểu Long, một nghệ sĩ Việt tại Mỹ thường xuyên đi diễn từ Nam ra Bắc và trong ngoài nước, đã nói thẳng về cảnh thiếu vắng đại nhạc hội hiện nay. Anh kể ngày xưa, mỗi dịp Tết, nghệ sĩ có thể chạy 3–4 show đại nhạc hội một ngày là chuyện bình thường, còn bây giờ cảnh đó không còn nữa. Câu nói “nghệ sĩ sống nhờ đi show hội chợ, tiệc tùng” không chỉ mô tả thị trường mà còn như lời nhắc nhở giới nghệ sĩ phải đối diện thực tế, bỏ ảo tưởng hào quang để chấp nhận sân khấu nhỏ. Kim Tiểu Long xem việc mình vẫn còn đắt show là nhờ được khán giả miền Bắc, miền Nam, miền Trung thương vì tính cách nhẹ nhàng, thân thiện, không chảnh kiểu ngôi sao. Đó là quan điểm đáng suy ngẫm: trong thời thị trường co cụm, thái độ và khả năng gắn bó với khán giả trở thành vốn liếng quan trọng không kém kỹ thuật biểu diễn.
Không chỉ trông chờ vào show diễn hội chợ, Kim Tiểu Long chọn hướng tự cứu bằng cách mở công ty giải trí – truyền thông tại Hà Nội, dù ai cũng nghĩ anh là người miền Nam thì sẽ gắn bó miền Nam. Anh giải thích mọi thứ do nhân duyên: đi hát ngoài Bắc được các “anh lớn” thương, coi như người em trong gia đình, hỗ trợ cả tài chính lẫn quản lý, giúp anh xây dựng công ty. Song song đó, anh ấp ủ lan truyền các loại hình văn hóa dân gian như cải lương, tuồng cổ, hát bội, hát bài chòi, hát xẩm, chèo, quan họ trên sân khấu. Con đường này cho thấy một lựa chọn khác cho nghệ sĩ Việt tại Mỹ: thay vì trông chờ thị trường đại nhạc hội hồi sinh, họ phải chủ động tạo hệ sinh thái mới, xây dựng thương hiệu cá nhân gắn với giá trị văn hóa, để đứng vững trước những biến động dài hạn.
Sân khấu giữa hai bờ đại dương: tương lai nào cho nghệ sĩ Việt tại Mỹ?
Nhìn lại những trường hợp Mai Lệ Huyền, Vy Oanh và Kim Tiểu Long, có thể thấy một mẫu số chung: nghệ sĩ Việt tại Mỹ không còn sống bằng hình ảnh hào nhoáng của “sự nghiệp ca sĩ Mỹ” trong tưởng tượng, mà bằng những chuyến bay vội vã, những show diễn hội chợ kéo dài đến khuya, và cuộc chiến sức khỏe mỗi ngày. Người lớn tuổi như Mai Lệ Huyền vừa nhớ sân khấu vừa đành chấp nhận khả năng “không thể hát nổi nữa” vì hai đầu gối đau, chân yếu, tinh thần suy sụp sau biến cố gia đình. Người trung niên như Vy Oanh chịu cảnh chia đôi đời sống giữa Mỹ và Việt Nam để lo cho con, đồng thời duy trì công việc âm nhạc và kinh doanh. Người đang sung sức như Kim Tiểu Long phải chủ động mở công ty, đa dạng hoạt động để không phụ thuộc hoàn toàn vào số lượng show vốn ngày càng ít.
Từ những câu chuyện đó, câu hỏi đặt ra cho cộng đồng và giới tổ chức là: chúng ta muốn nghệ sĩ Việt tại Mỹ tiếp tục tồn tại như những người “sống nhờ hội chợ”, hay như những sứ giả văn hóa có hệ thống hỗ trợ bài bản? Nếu tiếp tục phó mặc cho thị trường tự điều chỉnh, các nghệ sĩ lớn tuổi sẽ lần lượt rời sân khấu trong âm thầm, thế hệ trẻ bị hút vào các hoạt động ngắn hạn mà không có chiến lược dài hơi. Con đường sáng hơn phải bắt đầu từ việc nhìn thẳng vào thực tế: khán giả cần chủ động ủng hộ những sản phẩm tử tế, các đơn vị bầu show cần hành xử chuyên nghiệp, còn nghệ sĩ phải dám chuyển mình – như cách Kim Tiểu Long đi ra Bắc mở công ty và lan truyền các làn điệu cổ truyền. Chỉ khi mỗi bên thay đổi, sân khấu Việt giữa Mỹ và Việt Nam mới tránh khỏi nguy cơ trở thành những ánh đèn lẻ loi trên các khu hội chợ, thay vì là một đời sống nghệ thuật phong phú và bền vững.
