Từ đại nhạc hội đến show hội chợ: khi thu nhập nghệ sĩ rơi vào thế thời vụ
Hiện tượng nghệ sĩ Việt kiếm tiền ngày càng phụ thuộc vào show hội chợ, lễ hội, tiệc tùng và các sự kiện âm nhạc thời vụ là bức tranh cho thấy một thị trường giải trí thiếu nền tảng bền vững, trong đó thu nhập ca sĩ và diễn viên sân khấu lên xuống theo từng hợp đồng ngắn hạn thay vì dựa trên hệ thống nhà hát, tụ điểm và tour diễn ổn định. NSƯT Kim Tiểu Long, từ Mỹ trở về, thẳng thắn nhận định sân khấu hiện nay rất khó khăn, đại nhạc hội từng rộn ràng giờ gần như vắng bóng, sân khấu ít sáng đèn. Anh nói rõ: nghệ sĩ bây giờ sống nhờ đi show hội chợ, tiệc tùng, chứ cảnh chạy 3–4 đại nhạc hội một ngày vào dịp Tết như trước đã không còn. Đây không chỉ là nỗi hoài niệm của một thế hệ vàng mà là lời cảnh báo cho tương lai của cả ngành.
Thu nhập ca sĩ “đếm trên đầu ngón tay”: khi nghề chính không nuôi nổi người làm nghề
Nếu Kim Tiểu Long đại diện cho lớp nghệ sĩ đã có tên tuổi, thì câu chuyện của nghệ sĩ cải lương Minh Trường cho thấy sức ép lên thế hệ kế cận còn nặng nề hơn. Sinh ra trong gia đình có truyền thống nghệ thuật, thi đâu đậu đó ở các cuộc thi lớn, anh vẫn phải thừa nhận: người kiếm sống thuần bằng nghề đi hát hiện nay rất ít, chỉ đếm trên đầu ngón tay. Đây là một câu nói xứng đáng được trích lại nguyên văn, vì nó phơi bày sự thật rằng thu nhập ca sĩ và nghệ sĩ sân khấu không còn đủ để họ bám nghề lâu dài. Đa số, kể cả những nghệ sĩ lớn, phải làm thêm nhiều nghề tay trái để nuôi sống bản thân và nuôi lại chính nghề diễn của mình. Một thị trường mà nghề chính phải sống bám vào nghề phụ thì không thể gọi là khỏe mạnh.
Nhà hát tắt đèn, sự kiện âm nhạc bùng lên rồi tắt: mô hình doanh thu thiếu bền vững
Suy giảm của hệ thống nhà hát và tụ điểm biểu diễn truyền thống không chỉ là câu chuyện lãng mạn về ánh đèn sân khấu, mà là vấn đề kinh tế. Khi “sân khấu ít sáng đèn” như lời Kim Tiểu Long, nghệ sĩ buộc phải chạy theo những sự kiện âm nhạc ngắn ngày: hội chợ, lễ khánh thành, event thương mại… Đây là nguồn thu nhanh nhưng mong manh, phụ thuộc hoàn toàn vào lịch tổ chức sự kiện. Mặt khác, các thử nghiệm sân khấu bài bản lại bị nghẽn vì chi phí tổ chức và bài toán bán vé. Minh Trường kể, vở cải lương về Nguyễn Hữu Cảnh mang về cho anh Huy chương Vàng tại Liên hoan Cải lương Toàn quốc 2021, nhưng vì rào cản chi phí và vé nên chỉ diễn được 2 suất rồi phải dừng. Khi ngay cả vở đoạt giải còn không đủ điều kiện tồn tại, nói gì đến việc tạo ra nguồn thu ổn định.
Nghệ sĩ lớn lẫn nghệ sĩ trẻ cùng mắc kẹt trong hệ sinh thái tạm bợ
Điều đáng lo là sức ép kinh tế không phân biệt đẳng cấp nghệ sĩ. Người nhiều năm kinh nghiệm như Kim Tiểu Long may mắn còn được khán giả ba miền thương, bầu show ưu ái nên vẫn “đắt show” hội chợ, tiệc tùng và có thể đi khắp miền để biểu diễn. Nhưng chính anh cũng thừa nhận, có show là đã được Tổ nghiệp đãi, nghĩa là việc có suất diễn không còn là chuyện hiển nhiên. Ở chiều ngược lại, Minh Trường nhìn rất rõ khó khăn khắc nghiệt với nghệ sĩ trẻ: nếu không có tình yêu đủ lớn, họ khó mà bám nghề. Cả nghệ sĩ lớn lẫn nghệ sĩ mới đều phải chia nhỏ thời gian cho kinh doanh hoặc các việc tay trái khác. Một ngành mà mọi thế hệ đều chịu chung áp lực tài chính thì vấn đề không nằm ở cá nhân, mà ở cấu trúc thị trường.
Ra khỏi vòng lặp show hội chợ: cần đổi cách nghĩ về thị trường và khán giả
Đổ lỗi cho khán giả “quay lưng với sân khấu” là cách nhìn dễ dãi. Vấn đề là ngành giải trí bên ngoài show hội chợ còn quá thiếu mô hình kiếm tiền bền vững cho nghệ sĩ Việt kiếm tiền. Câu chuyện Kim Tiểu Long ra Bắc mở công ty giải trí – truyền thông, được các anh lớn hỗ trợ tài chính lẫn quản lý, và ấp ủ lan truyền các loại hình dân gian như tuồng cổ, hát bội, bài chòi, chèo, quan họ cho thấy một hướng đi: xây hệ sinh thái chứ không chỉ bán suất diễn. Ở mảng cải lương, điều Minh Trường lo nhất không phải thiếu nghệ sĩ hay, mà là thiếu phương thức tiếp cận khán giả và đội ngũ truyền thông hiểu nghề. Anh kỳ vọng tương lai có sự đầu tư bài bản cho truyền thông để rút ngắn khoảng cách với công chúng. Nếu không dám đầu tư vào khâu này, nghệ sĩ sẽ còn dài dài phải sống theo lịch hội chợ.
