Nghệ sĩ Việt sống nhờ show hội chợ: cuộc khủng hoảng âm thầm

Từ đại nhạc hội đến show hội chợ: một cuộc đổi đời không ai mong muốn

Khủng hoảng kinh tế nghệ sĩ Việt là tình trạng nhiều nghệ sĩ ở nhiều dòng nhạc và loại hình sân khấu không còn đủ thu nhập từ các dự án nghệ thuật cốt lõi, mà phải tập trung đi show hội chợ giải trí, sự kiện tiệc tùng và làm nghề tay trái mới có thể duy trì cuộc sống và giữ lửa đam mê với nghề. Trong câu chuyện hiện tại, vấn đề không nằm ở tài năng mà ở hệ sinh thái đang suy yếu, khiến cách nghệ sĩ Việt kiếm sống ngày càng xa rời những giá trị nghệ thuật mà họ theo đuổi.

Khi NSƯT Kim Tiểu Long từ Mỹ trở về và thẳng thắn nói rằng “bây giờ nghệ sĩ sống nhờ đi show hội chợ, tiệc tùng chứ để diễn đại nhạc hội như hồi xưa là không có”, anh không chỉ kể chuyện cá nhân. Đó là lời chẩn đoán lạnh lùng cho cả ngành: đại nhạc hội vắng bóng, sân khấu ít sáng đèn, nghệ sĩ bám vào các show hội chợ giải trí như phao cứu sinh. Thay vì lấy vở diễn, album hay liveshow làm trung tâm, thu nhập ca sĩ Việt Nam và nghệ sĩ biểu diễn đang dịch chuyển sang những sân khấu tạm bợ, ngắn hạn, thiếu chiều sâu nghệ thuật.

Minh Trường và vở diễn dừng sau 2 suất: nghệ thuật thua trước bài toán sống còn

Cải lương – một trong những linh hồn của sân khấu truyền thống – đang chịu cú đánh nặng nề nhất trong khủng hoảng kinh tế nghệ sĩ. Nghệ sĩ Minh Trường, sinh ra trong gia đình có truyền thống nghệ thuật và thi đâu đậu đó ở các cuộc thi lớn, vẫn phải thừa nhận một thực tế cay đắng: người kiếm sống thuần bằng nghề đi hát hiện nay “rất ít, chỉ đếm trên đầu ngón tay”. Nghệ sĩ Việt kiếm sống bằng cải lương không còn là con đường bền vững; nó trở thành thử thách chỉ dành cho những người chấp nhận hy sinh đời sống vật chất.

Câu chuyện vở Nguyễn Hữu Cảnh – mang về Huy chương Vàng tại Liên hoan Cải lương Toàn quốc 2021 – là minh chứng đau lòng. Dù anh “rất mong muốn được tái diễn để phục vụ khán giả” nhưng “lực bất tòng tâm”. Chi phí tổ chức và bài toán bán vé khiến vở diễn mới ra mắt được 2 suất đã phải ngưng. Đó là hình ảnh cô đọng của khủng hoảng: tác phẩm có chất lượng, có giải thưởng, có nghệ sĩ tâm huyết vẫn thua trước thực tế kinh tế. Đa số nghệ sĩ, kể cả nghệ sĩ lớn, phải duy trì kinh doanh hoặc nghề tay trái để nuôi nghề chính. Ở đây, cải lương không thiếu tài năng, chỉ thiếu một cơ chế giúp nghệ sĩ sống được bằng chính tiếng hát của mình.

Trấn Thành: khi nghệ sĩ phải ưu tiên tiền trước đam mê

Khủng hoảng kinh tế nghệ sĩ không chỉ xảy ra với sân khấu truyền thống mà còn hiện diện trong hành trình của những gương mặt rất nổi tiếng. Trấn Thành từng không hề thích làm MC, mà chỉ mê diễn hài và đi hát trên sân khấu kịch. Anh thi vào trường Sân khấu Điện ảnh để học kịch nói, và chỉ “bị” nghề chọn khi cuộc thi MC Én Vàng nổ ra ngay tại nơi mình theo học. Tuy nhiên, lựa chọn rẽ hướng sang MC lại được quyết định không phải bởi hứng thú nghề nghiệp, mà bởi sức ép kinh tế gia đình.

Trong chương trình Wonder, Trấn Thành kể thẳng: thời điểm đó nhà anh rất nghèo, bố đang ở giai đoạn làm ăn thất bại, “dùng đúng từ là phá sản”. Gia đình không biết ngày mai đi đâu về đâu, và anh “chỉ biết ráng đi kiếm tiền lẹ còn nuôi gia đình”. Khi cơ hội từ Én Vàng xuất hiện, anh hiểu đó không còn là cuộc chơi mà là “cuộc đổi đời” và phải nắm lấy bằng mọi giá. Tổng hợp những chia sẻ này cho thấy, ngay cả trong mảng giải trí hiện đại, lựa chọn nghề của nghệ sĩ nhiều khi bị chi phối mạnh bởi áp lực thu nhập, hơn là định hướng nghệ thuật thuần túy. Đam mê đứng sau, kinh tế đi trước.

Một hệ thống khủng hoảng: từ cải lương, nhạc cổ truyền đến giải trí hiện đại

Điểm đáng lo không phải là vài câu chuyện lẻ tẻ, mà là bức tranh hệ thống. NSƯT Kim Tiểu Long nhìn thấy sân khấu “rất khó khăn, đâu còn cảnh đại nhạc hội như hồi xưa nữa, sân khấu cũng ít sáng đèn”. Minh Trường thấu hiểu “những khó khăn khắc nghiệt của sân khấu cải lương hiện tại, đặc biệt là với các nghệ sĩ trẻ”. Trấn Thành nhắc lại giai đoạn gia đình phá sản, buộc mình ưu tiên kiếm tiền để nuôi nhà. Đó là ba lát cắt của cùng một vấn đề: nghệ sĩ Việt kiếm sống trong một môi trường mà nghệ thuật khó đảm bảo sinh kế, bất kể thế hệ hay thể loại.

Khủng hoảng kinh tế nghệ sĩ xuyên qua cải lương, tuồng cổ, hát bội, hát chèo, quan họ mà Kim Tiểu Long ấp ủ lan truyền và phát huy trên sân khấu, đồng thời tác động lên cả mảng giải trí đại chúng như game show, MC, hài kịch. Khi người trẻ khó bám trụ nếu “không có một tình yêu đủ lớn”, còn người đã thành danh vẫn phải chạy show hội chợ giải trí để duy trì thu nhập, chúng ta đang chứng kiến một ngành văn hóa mà giá trị tinh thần bị thị trường đẩy ra rìa. Vấn đề không chỉ ở khán giả hay nghệ sĩ, mà ở cách chúng ta thiết kế cơ chế đầu tư, truyền thông và bảo trợ cho nghệ thuật biểu diễn.

Lối ra nào cho nghệ sĩ Việt giữa cơn khủng hoảng kinh tế âm thầm?

Nếu tiếp tục để nghệ sĩ sống chủ yếu bằng show hội chợ, tiệc tùng, các loại hình nghệ thuật lâu đời sẽ mòn dần, còn giải trí hiện đại thì đánh mất chiều sâu. Cả Kim Tiểu Long lẫn Minh Trường đều không buông tay: người thì mở công ty giải trí – truyền thông ở miền Bắc, ôm ấp ước mơ lan truyền các làn điệu cổ truyền trên sân khấu, người thì mong tương lai cải lương được đầu tư bài bản hơn cho mảng truyền thông để rút ngắn khoảng cách với khán giả hiện đại. Họ cố gắng tự cứu mình trong một hệ sinh thái chưa đủ lành mạnh.

Để thoát khủng hoảng kinh tế nghệ sĩ, điều cốt lõi là trả lại giá trị kinh tế cho giá trị nghệ thuật: vở diễn, đại nhạc hội, dự án âm nhạc phải đủ sức nuôi người làm nghề. Khi nghệ sĩ không còn phải chọn giữa đam mê và cơm áo, họ mới có thể tạo ra những tác phẩm đáng sống lâu hơn 2 suất diễn. Câu chuyện hôm nay là lời cảnh báo: nếu xã hội tiếp tục xem nghệ thuật là phần “đính kèm” của hội chợ, thì ngày mai, những giọng ca, những trích đoạn và cả ký ức văn hóa có thể biến mất khỏi đời sống thường nhật. Chúng ta cần một quyết định tập thể, trước khi ánh đèn sân khấu tắt thêm lần nữa.