Bán dẫn: Từ ưu tiên chiến lược đến trục mới của hợp tác Việt – Nhật
Hợp tác bán dẫn Việt Nhật là khuôn khổ hai nước cùng phát triển công nghiệp bán dẫn thông qua đào tạo nhân lực, nghiên cứu chung và chuyển giao công nghệ bán dẫn, hướng tới hình thành năng lực thiết kế, sản xuất, đóng gói và kiểm thử chip đáp ứng các nhu cầu công nghệ cao của thời kỳ trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số toàn cầu. Trong bối cảnh bán dẫn gắn chặt với năng lực cạnh tranh, tự chủ công nghệ và an ninh quốc gia, hướng đi này mang tính chiến lược hơn là lựa chọn kỹ thuật thuần túy.
Hội thảo Bán dẫn Việt Nam – Nhật Bản lần thứ 2 diễn ra tại Hà Nội trong hai ngày 20 và 21/9, quy tụ cơ quan quản lý, trường đại học, viện nghiên cứu, chuyên gia và doanh nghiệp hai nước. Việc chọn Hà Nội làm nơi gặp gỡ cho thấy Việt Nam không muốn đứng ngoài cuộc đua bán dẫn mà muốn trở thành một điểm nút trong mạng lưới nghiên cứu – sản xuất khu vực. Quan điểm “phát triển năng lực trong nước phải song hành với mở rộng hợp tác quốc tế” được nêu rõ, đặt nền cho một giai đoạn hợp tác công nghệ Việt Nhật sâu hơn trong những lĩnh vực cốt lõi như bán dẫn, AI và công nghệ chuyên sâu.
Đào tạo 50.000 nhân lực: Cơ hội vàng, rủi ro nếu làm nửa vời
Trọng tâm rõ nhất của phát triển công nghiệp bán dẫn là nhân lực. Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 đào tạo ít nhất 50.000 nhân lực bán dẫn trình độ đại học trở lên, gồm 15.000 người làm thiết kế và 35.000 người phục vụ sản xuất, đóng gói, kiểm thử. Đây là con số tham vọng, và nếu chỉ dừng ở “đào tạo trên giấy” thì sẽ biến cơ hội thành lãng phí. Điểm đáng mừng là định hướng gắn chặt đào tạo với doanh nghiệp, phòng thí nghiệm và các bài toán thực tế, thay vì đào tạo tách rời thị trường.
Trong hệ sinh thái này, Đại học Quốc gia Hà Nội đang phát triển Trung tâm Quốc gia Hỗ trợ Thiết kế, Chế tạo và Kiểm thử Vi mạch tích hợp, đặt mục tiêu tạo nền tảng dùng chung cho đào tạo, nghiên cứu, phát triển công nghệ và hợp tác doanh nghiệp. Trường Đại học Việt Nhật được kỳ vọng là đầu mối kết nối về đào tạo và nghiên cứu bán dẫn giữa hai nước. Nếu các trung tâm này thực sự mở và linh hoạt – thay vì trở thành “dự án đầu tư trang thiết bị” – thì mục tiêu 50.000 kỹ sư bán dẫn có thể trở thành lực kéo thực sự cho hợp tác bán dẫn Việt Nhật.
Chuyển giao công nghệ bán dẫn: Thước đo thực chất của hợp tác
Không có chuyển giao công nghệ bán dẫn, mọi khẩu hiệu hợp tác đều rỗng. Thứ trưởng Lê Xuân Định đề nghị hai nước thúc đẩy hợp tác dài hạn về đào tạo, nghiên cứu chung, xây dựng phòng thí nghiệm, chuyển giao công nghệ và đầu tư chất lượng cao. Ông nhấn mạnh hiệu quả hợp tác phải đo bằng số nhân lực được đào tạo, công nghệ được chuyển giao và sản phẩm được thương mại hóa. Đó là cách tiếp cận đáng ủng hộ, vì nó buộc các chương trình phải có đầu ra cụ thể chứ không chỉ dừng ở hội thảo và biên bản ghi nhớ.
Từ phía Nhật Bản, các giáo sư giới thiệu những hướng công nghệ mới như nền tảng thiết kế – chế tạo chip Agile‑X giúp rút ngắn thời gian từ thiết kế đến chế tạo thử xuống khoảng 30 phút trong điều kiện tối ưu, tạo điều kiện để người học trực tiếp thiết kế và kiểm nghiệm sản phẩm. Đồng thời, tiềm năng của các chất bán dẫn hợp chất như gallium nitride (GaN) cho quang điện tử và điện tử công suất được phân tích như một hướng đi cho linh kiện hiệu năng cao, tiết kiệm năng lượng. Nếu Việt Nam chủ động tham gia những chương trình đồng nghiên cứu, đồng phát triển dựa trên các nền tảng này, chúng ta sẽ có cơ hội bước thẳng vào thế hệ công nghệ mới thay vì mãi ở khâu gia công.
Diễn đàn công nghệ số Việt – Nhật: Bán dẫn gắn chặt với AI và hệ thống lõi
Hợp tác công nghệ Việt Nhật không tách rời bán dẫn khỏi bức tranh lớn hơn: chuyển đổi số và AI. Tại Diễn đàn công nghệ số Việt Nam – Nhật Bản 2026 diễn ra tại Nhật Bản, các chuyên gia nêu thực trạng 60% hệ thống công nghệ thông tin cốt lõi tại Nhật có tuổi đời trên 20 năm, và nước này có nguy cơ thiếu hụt 800.000 kỹ sư vào năm 2030. "Từ nền tảng hợp tác phần mềm hơn hai thập kỷ, Việt Nam và Nhật Bản đang mở rộng sang nghiên cứu, phát triển công nghệ chuyên sâu và cùng đưa sản phẩm ra thị trường".
Các mô hình hợp tác như “cùng phát hiện, cùng thiết kế và cùng xây dựng”, hay “phát triển hợp nhất” giữa doanh nghiệp hai nước được đề xuất để bảo đảm hệ thống được nâng cấp liên tục. Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh bốn định hướng: hiện đại hóa hệ thống lõi; cùng nghiên cứu, thiết kế, thử nghiệm công nghệ chuyên sâu như AI, robot, UAV; đào tạo kỹ sư AI gắn nhu cầu doanh nghiệp; và đưa sản phẩm đồng phát triển vào thị trường, chuỗi cung ứng toàn cầu. Với quy mô 5.000 nhân sự và doanh thu dịch vụ công nghệ thông tin đạt 15.452 tỷ đồng tại Nhật của một tập đoàn công nghệ Việt Nam, ông coi đây là nền tảng để hai bên tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ cao.
Cửa sổ chiến lược cho Việt Nam: Từ gia công phần mềm đến đối tác bán dẫn – AI
Nếu chỉ nhìn hợp tác bán dẫn Việt Nhật như một nhánh hợp tác kỹ thuật, chúng ta sẽ bỏ lỡ ý nghĩa chiến lược của nó. Nhật Bản đang chịu áp lực lớn từ hệ thống lõi lão hóa và thiếu hụt kỹ sư, trong khi Việt Nam có lực lượng doanh nghiệp công nghệ số đang trưởng thành, sẵn sàng tham gia các dự án hiện đại hóa, nghiên cứu và phát triển công nghệ chuyên sâu. Đây là thời điểm hiếm có để Việt Nam dịch chuyển từ vị thế nhà cung cấp dịch vụ phần mềm sang đối tác đồng sáng tạo sản phẩm công nghệ cao, nơi bán dẫn – AI – hệ thống lõi gắn chặt với nhau.
Tuy vậy, cửa sổ cơ hội luôn đi kèm áp lực. Thiếu tầm nhìn dài hạn trong đào tạo nhân lực, chậm trễ trong xây dựng phòng thí nghiệm mở và sự phụ thuộc bị động trong chuyển giao công nghệ sẽ khiến Việt Nam tiếp tục đứng ở "vùng ngoại vi" của chuỗi giá trị. Hợp tác công nghệ Việt Nhật đang chuyển từ cung ứng dịch vụ sang cùng giải quyết bài toán, tạo sản phẩm. Nếu Việt Nam dám đặt yêu cầu rõ ràng về chuyển giao công nghệ bán dẫn, cam kết đầu tư hạ tầng nghiên cứu và kiên trì xây hệ sinh thái liên kết nhà nước – đại học – doanh nghiệp, chúng ta có cơ hội biến hợp tác hôm nay thành lợi thế lâu dài trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu ngày mai.
