Quyết định đảo chiều: dầu diesel Nga quan trọng hơn nguyên tắc trừng phạt?
Động thái nới lỏng lệnh trừng phạt Mỹ để mở cửa thị trường cho dầu diesel Nga là quyết định bất thường, trong đó Tổng thống Donald Trump chấp nhận đảo ngược nhiều năm siết chặt nhằm vào Moscow để đổi lấy nguồn cung nhiên liệu khẩn cấp trong bối cảnh giá nhiên liệu tăng mạnh và bầu cử giữa kỳ đang đến gần, cho thấy ông ưu tiên ổn định giá và tâm lý cử tri hơn là duy trì một mặt trận trừng phạt thống nhất đối với Nga.
Ngày 9/10, Trump thông báo trên mạng xã hội rằng ông và Tổng thống Vladimir Putin đã đạt thỏa thuận để Nga “ngay lập tức” cung cấp hơn 300.000 tấn dầu diesel cho thị trường Mỹ và toàn cầu, sau đó là 500.000 tấn trong tháng 11 và thêm 1 triệu tấn nữa. Đáng chú ý, quyết định này diễn ra chỉ ba tuần sau khi ông ký đạo luật mới cho phép áp đặt thêm lệnh trừng phạt lên các bên mua năng lượng Nga. Sự quay ngoắt nhanh như vậy không phải là tai nạn chính sách; nó phản ánh tính toán chính trị lạnh lùng trước sức ép giá nhiên liệu tăng và nguy cơ mất phiếu.
Áp lực giá nhiên liệu và nỗi lo lá phiếu giữa kỳ
Nếu không có giá nhiên liệu tăng, thỏa thuận dầu diesel Nga khó có cơ hội xuất hiện. Giá dầu diesel đã tăng khoảng 70% kể từ khi chiến sự Iran bùng phát, khiến chi phí vận tải và sản xuất leo thang, đẩy lạm phát và làm gia tăng bất mãn trong cử tri. Khi chi phí nhiên liệu tăng vọt và tác động đến lạm phát, uy tín của Trump trong mắt cử tri suy giảm, kéo theo nguy cơ các ứng viên Cộng hòa mất lợi thế ở nhiều bang dao động.
Đặc biệt, dầu diesel là huyết mạch của nông nghiệp và vận tải đường bộ: nông dân dùng để vận hành máy móc, tài xế xe tải dùng để chở thực phẩm và hàng hóa. Những nhóm này là nền tảng cử tri của đảng Cộng hòa, nên không ngạc nhiên khi Trump gọi việc hạ giá nhiên liệu cho nông dân, chủ trang trại và tài xế xe tải là “ưu tiên hàng đầu”. Nói cách khác, thỏa thuận với Nga là nỗ lực trực tiếp nhằm xoa dịu những người đang trả giá cao nhất cho cuộc khủng hoảng nhiên liệu – và cũng là những người có thể trừng phạt ông trong phòng phiếu.
Putin nhìn thấy cơ hội trong sự thực dụng của Trump
Trong khi Trump coi thỏa thuận dầu diesel Nga là giải pháp khẩn cấp cho bài toán giá nhiên liệu, Putin nhìn nó như một cánh cửa mở rộng cho quan hệ Mỹ Nga. Cuối ngày 9/10, Điện Kremlin tuyên bố Nga sẵn sàng cung cấp dầu mỏ và các sản phẩm dầu mỏ cho Mỹ cũng như thị trường toàn cầu, nhấn mạnh động thái này sẽ mang lại lợi ích cho toàn bộ nền kinh tế thế giới. Putin còn khẳng định thỏa thuận tái xác nhận việc duy trì tiếp xúc cá nhân giữa hai tổng thống và tiếp tục hợp tác giữa các cơ quan hành pháp, an ninh và liên quan của hai bên.
Từ góc nhìn Moscow, việc Washington nới lỏng lệnh trừng phạt Mỹ với dầu diesel Nga là tín hiệu rằng các lợi ích kinh tế có thể bẻ cong lập trường chính trị của Mỹ. Khi Bộ Tài chính Mỹ nhanh chóng cấp giấy phép cho các giao dịch liên quan đến dầu diesel Nga, không giới hạn khối lượng nhập khẩu, dù vẫn loại trừ các tài khoản thuộc Ngân hàng Trung ương Nga và một số quỹ nhà nước, thông điệp gửi tới Putin là rõ ràng: nếu Nga có thứ Mỹ cần, cánh cửa hợp tác vẫn chưa đóng lại. Điều này củng cố luận điểm của Nga rằng trừng phạt phương Tây không phải là bức tường không thể vượt qua.
Liên minh phương Tây rạn nứt vì dầu diesel Nga
Thỏa thuận dầu diesel Nga không chỉ là câu chuyện nội bộ Mỹ; nó làm lộ rõ vết nứt trong cách phương Tây tiếp cận lệnh trừng phạt Nga. Trước đó, các nước châu Âu đã dành nhiều năm để giảm phụ thuộc vào dầu khí Nga, coi đây là vấn đề đạo đức và an ninh. Khi Mỹ – vốn từng cấm nhập khẩu dầu khí Nga dưới thời chính quyền tiền nhiệm để đáp trả chiến dịch quân sự tại Ukraine – bất ngờ mở cửa cho dầu diesel Nga, thông điệp gửi tới các đồng minh là: Washington sẵn sàng linh hoạt với nguyên tắc nếu lợi ích trong nước bị đe dọa.
Một chuyên gia từng phụ trách thị trường dầu mỏ tại Cơ quan Năng lượng Quốc tế nhận định rất khó hình dung các chính phủ châu Âu, về mặt đạo đức, lại có thể mua dầu từ Nga sau bốn năm nỗ lực tự giải thoát khỏi lệ thuộc vào nguồn cung Moscow. Trong bối cảnh đó, việc Mỹ tạm thời nới lỏng lệnh trừng phạt Mỹ với dầu diesel Nga khiến chiến lược trừng phạt chung trở nên thiếu nhất quán. Các nước G7 vừa phải giải phóng 100 triệu thùng dầu và diesel dự trữ khẩn cấp sau khi Mỹ gây sức ép, thậm chí đe dọa cấm xuất khẩu diesel của mình. Nay Washington lại mở cửa cho nguồn cung Nga, khiến đồng minh khó tránh cảm giác bị đặt vào thế khó.
Thực dụng năng lượng: giải pháp ngắn hạn, rủi ro dài hạn
Về mặt chính trị ngắn hạn, thỏa thuận dầu diesel Nga có thể giúp Trump tuyên bố rằng ông “đã làm điều gì đó” để kéo giá xuống trước bầu cử giữa kỳ. Ông khẳng định giá dầu diesel với người dân Mỹ và thế giới “sẽ giảm nhanh chóng, với mức giảm kỷ lục”. Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài cũng ngay lập tức cấp giấy phép tạm thời cho phép cung cấp dầu diesel Nga ra thị trường toàn cầu đến hết tháng 4 năm sau, tạo khung pháp lý cho dòng chảy nhiên liệu mới.
Nhưng về dài hạn, đây là chiến lược đầy rủi ro. Các nhà phân tích cho rằng lượng dầu diesel Nga được giải phóng khó giúp giá nhiên liệu giảm bền vững. Một chuyên gia tư vấn rủi ro nhận xét Trump đang sẵn sàng làm suy yếu chính các lệnh trừng phạt của mình để đổi lấy một lượng nhiên liệu không lớn trên thị trường toàn cầu, cho thấy ông chịu sức ép lớn đến mức nào. Nói cách khác, đây là kiểu thực dụng năng lượng mang đậm phong cách Trump: ưu tiên hiệu ứng tức thời lên giá nhiên liệu và lá phiếu, dù phải đánh đổi sự nhất quán của lệnh trừng phạt Mỹ và uy tín của quan hệ Mỹ Nga trong mắt đồng minh.
