Tín hiệu bước ngoặt: Từ viện trợ quân sự sang đặc phái viên
Đặc phái viên Trump Ukraine là sáng kiến ngoại giao mới khi Tổng thống Mỹ cử Jared Kushner và Steve Witkoff mang đề xuất hòa bình sửa đổi tới Moskva và Kiev, với mục tiêu thúc đẩy ngừng bắn và tái khởi động đàm phán ba bên, thay vì tiếp tục ưu tiên giải pháp thuần túy quân sự trong cuộc xung đột Nga Ukraine kéo dài từ tháng 2/2022. Cốt lõi của động thái này là tuyên bố công khai của Donald Trump rằng ông có “một ý tưởng cho hòa bình” và tin tưởng hai “nhà thương lượng xuất sắc” của mình sẽ đưa được các bên đến gần một thỏa thuận chấm dứt xung đột. Thay vì gửi thêm vũ khí, Nhà Trắng thử nghiệm sức nặng chính trị của đặc phái viên Trump Ukraine – những người đã từng tham gia các hồ sơ phức tạp như Gaza và Iran. Đây là lựa chọn gây tranh cãi, vì cả Kushner lẫn Witkoff không phải các nhà ngoại giao chuyên nghiệp, nhưng lại được giao đóng vai trò trung tâm trong định hình hòa bình Nga Ukraine.
Kushner – Witkoff tại Moscow và Kiev: Hành trình được tính toán kỹ
Theo lịch trình được tiết lộ, hai đặc phái viên Mỹ khởi hành ngày 4/9, dự kiến gặp Tổng thống Vladimir Putin tại Điện Kremlin ngày 5/9 và gặp Tổng thống Volodymyr Zelensky ở Kiev ngày 6/9. Trước đó, Kushner Witkoff Moscow đã từng bị chỉ trích là thiên vị Nga khi ưu tiên tiếp xúc với phía Moskva trong các vòng trao đổi ban đầu. Lần này, thông tin từ Kyiv Independent cho biết đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner mang đề xuất hòa bình được sửa đổi đến cả Nga và Ukraine, với kỳ vọng tạo đột phá trước mùa đông. Đây cũng là chuyến thăm chính thức đầu tiên của Kushner tới Kiev kể từ khi Trump quay lại Nhà Trắng với cam kết “giải quyết dứt điểm cuộc khủng hoảng”. Sự song hành Moscow – Kiev cho thấy Trump muốn gửi tín hiệu rằng mình không đứng hẳn về một phía, dù dư luận hoài nghi mức độ cân bằng trong cách tiếp cận này.
Đề xuất hòa bình sửa đổi: Tham vọng ngừng bắn, thực tế cứng rắn
Theo nguồn tin Ukraine và Mỹ, đặc phái viên Mỹ “thực sự muốn” đạt tiến triển hướng tới một thỏa thuận ngừng bắn trước mùa đông, nhưng Moskva tỏ ra không sẵn lòng đưa ra nhượng bộ đáng kể. Nga tiếp tục yêu cầu Ukraine rút quân khỏi Donbas – vùng Donetsk và Luhansk đang bị kiểm soát một phần – như điều kiện then chốt cho hòa bình, điều mà Kiev khó có thể chấp nhận. Đề xuất hòa bình sửa đổi còn nhắm tới khả năng ngừng bắn trên không, tập trung vào cơ sở hạ tầng năng lượng hoặc tạm dừng hoàn toàn các cuộc không kích, song phía Nga phản đối ý tưởng này. Trong khi đó, Zelensky chủ động đề xuất tạm ngừng không kích từ phía Ukraine, kèm yêu cầu Nga đáp trả tương tự trong thời gian phái đoàn Mỹ làm việc. Chính ở đây bộc lộ giới hạn của ngoại giao Mỹ Ukraine: Washington có thể thúc đẩy các cơ chế ngừng bắn kỹ thuật, nhưng không thể ép Moskva thay đổi các điều kiện chính trị cốt lõi liên quan lãnh thổ.
Vì sao là lúc này? Tính toán mùa đông và thông điệp với NATO
Thời điểm khởi xướng nỗ lực hòa bình mới không phải ngẫu nhiên. Tình báo Ukraine và Mỹ ngày càng tin rằng Nga đang chuẩn bị leo thang xung đột, có thể thông qua một chiến dịch huy động lực lượng mới và các nỗ lực khác trong mùa đông tới. Đưa đặc phái viên Trump Ukraine vào cuộc ngay trước thời điểm này là cách Washington thử “phanh” đà leo thang bằng ngoại giao, trước khi phải đối mặt với lựa chọn tăng viện trợ quân sự hoặc chấp nhận thất thế trên chiến trường. Song song, Trump bác bỏ cáo buộc của Đức về việc Nga đứng sau âm mưu tấn công drone vào một sân bay Berlin, khẳng định Putin không có ý định tấn công lãnh thổ NATO. Thông điệp này vừa trấn an các đồng minh, vừa cho thấy niềm tin cá nhân của Trump vào khả năng kiểm soát của Điện Kremlin. Chính việc ông cho rằng xung đột “một phần bắt nguồn từ vấn đề cá nhân” giữa Putin và Zelensky cho thấy cách tiếp cận rất cá nhân hóa, đặt nhiều trọng tâm vào quan hệ giữa các nhà lãnh đạo hơn là cấu trúc an ninh rộng hơn.
Ngoại giao Mỹ Ukraine mở lại đàm phán ba bên: Bước tiến nhỏ hay nền tảng dài hạn?
Đến hiện tại, kết quả hữu hình nhất của chuyến đi Kushner – Witkoff là thỏa thuận giữa Ukraine, Mỹ và Nga về việc nối lại cuộc đàm phán ba bên, dù Moskva vẫn bác bỏ những ý tưởng cốt lõi đằng sau thỏa thuận ngừng bắn tiềm năng. Các vòng đàm phán trước đây không mang lại kết quả chính trị lớn, nhưng đã tạo ra sáng kiến nhân đạo quan trọng như trao đổi tù binh. Từ góc độ chiến lược, đây là tín hiệu rõ ràng rằng ngoại giao Mỹ Ukraine đang được đặt lại trọng tâm: Washington chấp nhận “đi đường dài” qua từng bước nhân đạo, thay vì chờ một thỏa thuận tổng thể ngay lập tức. Câu hỏi là liệu sự kết hợp giữa niềm tin cá nhân của Trump vào Putin, hai đặc phái viên không truyền thống, cùng một Putin vẫn muốn “đánh bại Ukraine trong mùa đông” có thể tạo ra hòa bình Nga Ukraine bền vững, hay chỉ thêm một vòng đàm phán nữa trong cuộc chiến tiêu hao. Dù câu trả lời còn bỏ ngỏ, lựa chọn ưu tiên ngoại giao thay vì leo thang quân sự đã tạo ra một điểm khác biệt đáng kể trong quỹ đạo chính sách Mỹ.
