Không gian sinh hoạt cộng đồng – định nghĩa mới về bảo tồn di sản Chăm
Câu lạc bộ văn nghệ cộng đồng của đồng bào Chăm tại xã Mỹ Đức, huyện Châu Phú, tỉnh An Giang là một không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi nghệ nhân, thanh thiếu niên và người yêu văn nghệ cùng thực hành, học hỏi và trao truyền di sản văn hóa Chăm thông qua âm nhạc, múa hát, nghi lễ và các hình thức nghệ thuật truyền thống khác. Đây không phải dự án trưng bày di sản để ngắm nhìn, mà là một nơi di sản được “sống” hàng tuần trong tiếng trống Rabana, trong từng điệu múa và câu hát dân ca. Chính sự vận động liên tục này mới là thông điệp quan trọng: bảo tồn truyền thống không thể chỉ dựa vào nhà bảo tàng hay lễ hội lớn, mà cần những không gian nhỏ, gần gũi, gắn chặt với đời sống cộng đồng. Không gian ấy đang được người Chăm ở Mỹ Đức tự tay gây dựng, với sự hỗ trợ vừa đủ từ ngành văn hóa để di sản có đất mà bén rễ lâu dài.
Từ sân khấu liên hoan đến trung tâm thực hành văn hóa tại chỗ
Sự kiện UBND xã Mỹ Đức tổ chức Lễ khen thưởng Đội Văn nghệ – Thể thao đồng bào Chăm ấp Khánh Mỹ, sau Ngày hội Văn hóa dân tộc Chăm toàn quốc lần thứ VI diễn ra từ 26–28.6 tại Khánh Hòa, không chỉ là một buổi vinh danh thành tích. Đội đã đoạt giải Nhì toàn đoàn ở các môn thể thao, cùng 2 giải A, 4 giải B và 2 giải C trong các nội dung văn nghệ – những con số cho thấy sức sống nghệ thuật trong cộng đồng nếu được luyện tập thường xuyên. Nhưng điều đáng nói hơn là cách địa phương biến đà thắng lợi ấy thành động lực xây dựng một câu lạc bộ văn nghệ cộng đồng bền vững, thay vì chỉ “đánh bóng” cho những mùa liên hoan. Việc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh trao tặng một bộ trống Rabana trị giá 60 triệu đồng, phục vụ sinh hoạt, tập luyện và biểu diễn, là bước chuyển rõ ràng: công cụ không nằm trong kho, mà nằm giữa làng, để người dân tự dùng, tự học và tự truyền dạy. Nếu ở nhiều nơi, di sản văn hóa bị đẩy lên sân khấu du lịch, dễ sa vào trình diễn theo thị hiếu, thì tại Mỹ Đức, trọng tâm là thực hành tại chỗ – nơi mọi tiết mục đều bắt nguồn từ đời sống.
Trao truyền di sản văn hóa Chăm qua tương tác thế hệ
Điểm khác biệt của câu lạc bộ văn nghệ đồng bào dân tộc Chăm ở Mỹ Đức nằm ở cách cộng đồng tự xác định mình là chủ thể bảo tồn, chứ không phải đối tượng được bảo tồn. Nghệ nhân và người am hiểu văn hóa trực tiếp tổ chức sinh hoạt, luyện tập, biểu diễn; các em nhỏ và thanh thiếu niên tham gia đều đặn, vừa học kỹ năng đánh trống Rabana, hát dân ca, vừa hiểu thêm về bối cảnh tôn giáo, phong tục, lễ nghi của dân tộc mình. Anh Danh Du Số chia sẻ rằng trước kia cứ có lễ hội mới tập hợp để luyện, nay có câu lạc bộ, bà con và trẻ em có điều kiện gặp gỡ thường xuyên, được người lớn và nghệ nhân hướng dẫn trực tiếp. Đây là khác biệt căn bản so với nhiều sáng kiến di sản dựa vào công nghệ hay du lịch: ở Mỹ Đức, tri thức không nằm trong kho dữ liệu số, mà nằm trong ký ức sống của nghệ nhân, được truyền đi bằng mắt nhìn, tay tập và sự đồng hành giữa các thế hệ. Qua từng buổi sinh hoạt, những nhân tố trẻ có năng khiếu và niềm yêu thích văn hóa truyền thống được phát hiện, bồi dưỡng, trở thành lực lượng kế cận, giúp di sản văn hóa Chăm tiếp tục hiện diện trong đời sống chứ không chỉ trên giấy chứng nhận.
Mô hình câu lạc bộ văn nghệ cộng đồng: câu trả lời cho nỗi lo mai một
Thực tế cho thấy nhiều giá trị văn hóa truyền thống không mai một vì thiếu giá trị, mà vì thiếu môi trường thực hành và trao truyền. Khi lớp nghệ nhân ngày càng cao tuổi, nếu không có nơi để họ gặp gỡ thế hệ trẻ, di sản văn hóa Chăm sẽ dễ rơi vào tình trạng “trưng bày mà không sống”. Mô hình câu lạc bộ văn nghệ cộng đồng ở Mỹ Đức đang trả lời thẳng thắn nỗi lo đó: bằng việc tạo ra một không gian sinh hoạt cộng đồng cố định, nơi tiếng trống, điệu hát, nghi lễ được luyện tập định kỳ, không phụ thuộc vào lịch du lịch hay dự án tài trợ. Từ góc độ hoạt động văn hóa cơ sở, đây cũng là cơ hội để phát hiện lực lượng văn nghệ quần chúng, xây dựng đội ngũ phục vụ ngày hội, liên hoan, chương trình giao lưu; đồng thời tạo môi trường thuận lợi cho việc sưu tầm, truyền dạy và phục dựng những giá trị cần được tiếp tục gìn giữ. Trong bối cảnh nhiều địa phương say mê ứng dụng công nghệ số vào di sản nhưng bỏ quên những buổi tập ngay tại thôn xóm, mô hình của Mỹ Đức là lời nhắc rằng bảo tồn truyền thống trước hết phải là bảo tồn nhịp sống cộng đồng.
Từ không gian làng đến tầm nhìn dài hạn cho di sản văn hóa Chăm
Điều quan trọng không nằm ở một vài giải thưởng hay buổi lễ khen thưởng, dù UBND tỉnh đã trao bằng khen cho 2 tập thể và 9 cá nhân xuất sắc tại Ngày hội Văn hóa dân tộc Chăm toàn quốc lần thứ VI. Ý nghĩa bền vững nằm ở cam kết duy trì hoạt động thường xuyên của câu lạc bộ, thu hút thêm thế hệ trẻ tham gia để tiếng trống Rabana, những làn điệu dân ca, điệu múa và nét văn hóa đặc trưng của người Chăm tiếp tục được thực hành, trao truyền và lan tỏa trong đời sống. Từ một không gian tập hợp những người yêu văn nghệ, câu lạc bộ đã chuyển mình thành trung tâm thực hành văn hóa truyền thống, nơi kết nối các thế hệ, nơi những người am hiểu văn hóa có thể chia sẻ kinh nghiệm và cùng nhau duy trì các giá trị. Nếu được nhìn nhận đúng và nhân rộng, mô hình này có thể trở thành hạt nhân cho chiến lược bảo tồn di sản văn hóa Chăm dựa trên cộng đồng: ít phô trương, nhiều thực hành; ít phụ thuộc thị trường du lịch, nhiều gắn bó với làng xóm. Bài học từ Mỹ Đức rất rõ ràng: bảo tồn không phải là giữ nguyên quá khứ, mà là tạo điều kiện để quá khứ tiếp tục nói chuyện với hiện tại.
