Kiến thức đúng là bước đầu để tự bảo vệ
Giáo dục sức khỏe sinh sản là việc cung cấp kiến thức khoa học, phù hợp lứa tuổi về cơ thể, giới tính, các mối quan hệ an toàn và cách tìm kiếm hỗ trợ, giúp người trẻ chủ động chăm sóc và bảo vệ bản thân. Đây không nên là một bài học đơn lẻ hay cuộc nói chuyện chỉ diễn ra khi đã có sự cố. Tuổi vị thành niên gắn với nhiều thay đổi thể chất, tâm lý và nhận thức; thiếu thông tin đáng tin cậy, học sinh có thể lúng túng trước thay đổi của cơ thể, nguy cơ bị xâm hại hoặc những quyết định ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe. Trong khi thông tin về giới tính và tình dục xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội, giáo dục giới tính cần được tổ chức thường xuyên, cởi mở và đúng độ tuổi. Nói rõ ràng, không phán xét cũng quan trọng không kém việc truyền đạt đúng kiến thức.
Hoạt động tại các trường cho thấy ngành y tế đang đưa nội dung này đến gần học sinh hơn. Từ đầu năm 2026, ngành y tế tổ chức 5 hội nghị ngoại khóa về chăm sóc sức khỏe sinh sản và phòng tránh xâm hại tình dục, tiếp cận hơn 4.000 học sinh tại năm trường, trong đó có các trường nội trú ở Yên Minh, Đồng Văn, Lâm Bình và Quản Bạ. Quy mô ấy đáng ghi nhận, nhưng hiệu quả không nên chỉ đo bằng số buổi hay số người dự. Một buổi học có ích khi học sinh được hỏi điều mình ngại nói, hiểu quyền được bảo vệ và biết nơi tìm sự trợ giúp. Vì vậy, tư vấn sức khỏe sinh sản cần là phần nối tiếp tự nhiên của giáo dục trong lớp.
Từ lớp học đến dịch vụ tại địa phương
Mô hình ở Tây Ninh cho thấy nhà trường có thể làm điểm khởi đầu, còn ngành y tế và chính quyền địa phương giúp đưa kiến thức thành hỗ trợ cụ thể. Tại Trường Tiểu học, THCS và THPT Hà Long ở phường Long An, nhà trường phối hợp ngành y tế tổ chức ngoại khóa về dậy thì, chăm sóc cơ thể, phòng tránh xâm hại và xây dựng tình bạn, tình yêu lành mạnh. Cách trao đổi bằng tình huống gần gũi tạo cơ hội để học sinh đặt câu hỏi, thay vì chỉ tiếp nhận một chiều. Năm 2026, mô hình được triển khai tại 96 xã, phường và 72 trường THCS, THPT trên địa bàn tỉnh. Đây là bước mở rộng đáng kể, song điều cần giữ vững là khả năng tiếp cận một người tư vấn đáng tin cậy sau buổi ngoại khóa.
Sự phối hợp còn mở ra con đường đến dịch vụ ngoài nhà trường. Tây Ninh quan tâm tư vấn và khám sức khỏe trước hôn nhân; một cặp đôi ở xã Tân Tây đã đến cơ sở y tế công lập theo hướng dẫn của địa phương, được khám tổng quát, xét nghiệm và tư vấn để chuẩn bị cho đời sống hôn nhân, kế hoạch sinh con. Giá trị của mô hình nằm ở chỗ thông tin không dừng trên giấy: người trẻ biết nơi đến, được giải thích tình trạng sức khỏe và có cơ sở đưa ra lựa chọn. Khi trường học, chính quyền, ngành y tế và các đoàn thể cùng tham gia, tư vấn sức khỏe sinh sản có cơ hội trở thành dịch vụ quen thuộc, thay vì điều người trẻ chỉ tìm đến lúc khủng hoảng.
Đưa dịch vụ đến cả những nơi khó tiếp cận
Muốn thu hẹp khoảng cách, hoạt động không thể chỉ tập trung ở đô thị hay trong khuôn viên trường. Tại Đà Nẵng, trong 9 tháng năm 2026, Chi cục Dân số tổ chức 9 buổi truyền thông về sức khỏe sinh sản và phòng tránh mang thai ngoài ý muốn cho 2.400 học sinh THPT. Cùng thời gian, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tổ chức 10 buổi tư vấn tại 5 xã, phường và 5 trường THPT, đồng thời hỗ trợ chuyên môn tại 68 xã, phường. Những con số này cho thấy có thể triển khai song song ở trường và cộng đồng. Nhưng tại xã miền núi, vùng sâu, vùng xa, thanh thiếu niên dân tộc thiểu số vẫn có thể gặp trở ngại về thông tin và khả năng đến dịch vụ. Bởi vậy, chỉ tiêu phủ rộng cần đi cùng cách làm phù hợp ngôn ngữ, văn hóa và điều kiện đi lại.
Kế hoạch của Đà Nẵng đặt mục tiêu đến năm 2030 có 100% trường THCS, THPT và cơ sở giáo dục nghề nghiệp triển khai giáo dục giới tính phù hợp lứa tuổi; trên 70% thanh niên được cung cấp thông tin và tiếp cận dịch vụ tư vấn, chăm sóc sức khỏe sinh sản, sức khỏe tình dục thân thiện. Trong giai đoạn 2026–2027, thành phố dự kiến củng cố điểm dịch vụ thân thiện tại cơ sở y tế, tập huấn cán bộ và thí điểm 4 câu lạc bộ tại trường cao đẳng, đại học. Hướng đi này đúng, nhưng kết quả sẽ phụ thuộc vào việc người trẻ có thể tìm đến nơi tư vấn kín đáo, được lắng nghe và không bị phán xét hay không.
Kiến thức chỉ trọn vẹn khi có nơi để hỏi
Giáo dục sức khỏe vị thành niên không nên được xem là phần việc riêng của nhà trường hay một chiến dịch ngắn hạn của ngành y tế. Trường học có lợi thế đưa kiến thức đến đông đảo học sinh; trạm y tế và cơ sở chuyên môn có thể giải đáp riêng tư, đánh giá nhu cầu và hướng dẫn bước tiếp theo. Chính quyền địa phương, gia đình và các tổ chức xã hội cần giúp kết nối hai phía, nhất là với thanh thiếu niên ở vùng khó tiếp cận. Ngành y tế cũng dự kiến tiếp tục phối hợp ngành giáo dục, tư pháp, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội để đẩy mạnh tuyên truyền, vận động.
Thước đo thuyết phục nhất không phải là bao nhiêu buổi đã tổ chức, mà là người trẻ có thể nhận ra rủi ro, tự bảo vệ mình và biết tìm sự trợ giúp ở đâu. Khi bài học trong trường dẫn được đến một dịch vụ thân thiện tại địa phương, sức khỏe sinh sản mới trở thành vấn đề có thể chủ động chăm sóc, thay vì chủ đề bị né tránh. Nối kiến thức với tư vấn và khám sức khỏe là cách thiết thực để chính sách đi vào đời sống, từ lớp học đến các xã miền núi.
