Mức giảm bắt buộc và thông điệp của NHNN
Lãi suất huy động là mức lãi ngân hàng trả cho người gửi tiền, còn chỉ đạo giảm lãi suất lần này đặt ra mức điều chỉnh tối thiểu cho tiền gửi kỳ hạn dài nhằm hạ áp lực chi phí vốn trong hệ thống. Đây không phải lời kêu gọi chung chung: Ngân hàng Nhà nước (NHNN) ban hành văn bản số 9608 ngày 18/10/2026, yêu cầu các tổ chức tín dụng giảm ít nhất 0,5%/năm đối với lãi suất tiền gửi niêm yết kỳ hạn từ 6 tháng trở lên. Các ngân hàng đồng thời phải giảm lãi suất cho vay, tập trung mức 1,5-2%/năm với lĩnh vực sản xuất, kinh doanh và lĩnh vực ưu tiên. Theo tôi, điểm đáng chú ý là NHNN muốn xử lý cả hai đầu của mặt bằng lãi suất, thay vì chỉ yêu cầu hạ giá vốn cho người vay mà bỏ mặc cuộc đua hút tiền gửi.
Bối cảnh khiến yêu cầu này trở nên cấp thiết là lãi suất huy động cao nhất đã lên đến 10%/năm; lãi suất vay mua nhà vượt 16%/năm, còn vay mua xe có thể vượt 17%/năm. Những mức này tạo sức ép rõ rệt với hộ gia đình đang trả nợ, trong khi người gửi tiền có thể đã quen với mức sinh lời cao hơn. NHNN yêu cầu các ngân hàng tiết giảm chi phí, chia sẻ lợi nhuận và phối hợp giải pháp để giảm mặt bằng lãi suất. Mục tiêu là ổn định thị trường tiền tệ và bảo đảm an toàn hệ thống. Nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc ngân hàng giảm lãi suất cho vay thực chất đến đâu, không chỉ thay đổi biểu lãi suất trên giấy.
Cấm đua lãi suất, không chỉ là lời nhắc
Chỉ đạo yêu cầu các tổ chức tín dụng tuyệt đối không đua tăng lãi suất huy động, không cạnh tranh thiếu lành mạnh gây bất ổn an ninh tài chính – tiền tệ. Đây là phần có ý nghĩa lớn không kém mức giảm 0,5%/năm: nếu một ngân hàng tìm cách giữ chân người gửi tiền bằng lãi suất cao hơn đối thủ, chi phí vốn của cả thị trường có thể tiếp tục bị đẩy lên, rồi truyền sang lãi vay. Quan điểm của NHNN là cạnh tranh bằng lãi suất trong hoàn cảnh này không phải lợi thế lành mạnh nếu làm gia tăng rủi ro hệ thống.
Người gửi tiền nên theo dõi biểu lãi suất niêm yết mới theo từng kỳ hạn, đặc biệt từ 6 tháng trở lên, đồng thời đọc kỹ điều kiện của sản phẩm thay vì chỉ nhìn con số quảng bá. Mức giảm bắt buộc áp dụng với lãi suất niêm yết, nhưng nguồn tin không nêu chi tiết cách xử lý mọi hợp đồng đã ký trước đó; khách hàng có khoản tiền đang gửi nên kiểm tra điều khoản và hỏi trực tiếp ngân hàng trước khi thay đổi kế hoạch. Không nên mặc định mọi kỳ hạn đều giảm cùng mức, bởi yêu cầu được nêu rõ cho kỳ hạn từ 6 tháng trở lên. Với người vay, điều cần đòi hỏi là thông tin minh bạch về mức giảm lãi suất và thời điểm áp dụng.
Room tín dụng là chế tài có sức nặng
NHNN không chỉ nhắc nhở. Từ nay đến cuối năm 2026, ngân hàng không tuân thủ chỉ đạo về lãi suất hoặc có hành vi cạnh tranh không lành mạnh gây bất ổn có thể bị xem xét lại chỉ tiêu tăng trưởng tín dụng trong thời gian còn lại của năm; năm 2027 có thể được giao chỉ tiêu thấp hơn. Cơ quan quản lý cũng có thể yêu cầu áp dụng một hoặc một số tỷ lệ bảo đảm an toàn cao hơn mức quy định. Vì vậy, nguy cơ bị siết room tín dụng là đòn bẩy quản lý trực tiếp: nó có thể hạn chế khả năng mở rộng cho vay của ngân hàng vi phạm, thay vì chỉ tạo tổn thất về uy tín.
Tuy nhiên, mục tiêu hạ lãi suất không thể trở thành lý do để ngân hàng nới lỏng thẩm định. NHNN yêu cầu hướng vốn vào sản xuất, kinh doanh và lĩnh vực ưu tiên, đồng thời cấm hạ chuẩn tín dụng để tăng quy mô cho vay. Các ngân hàng còn phải theo dõi nợ nhóm 2, nợ xấu và những khoản vay tiềm ẩn rủi ro, không che giấu hoặc chậm ghi nhận tổn thất. Đây là phép thử quan trọng khi triển khai: hạ lãi suất phải đi cùng kiểm soát chất lượng tài sản, nếu không lợi ích ngắn hạn có thể đổi lấy rủi ro dài hạn.
Điều người gửi tiền và ngân hàng cần theo dõi
- Người gửi tiền: kiểm tra mức lãi suất niêm yết theo kỳ hạn, điều kiện sản phẩm và thông báo chính thức từ ngân hàng; không suy đoán rằng mọi khoản tiền gửi hiện hữu tự động được điều chỉnh giống nhau.
- Người vay: theo dõi mức giảm lãi vay thực tế, nhất là khoản vay phục vụ sản xuất, kinh doanh và lĩnh vực ưu tiên; hỏi rõ thời điểm và điều kiện áp dụng.
- Ngân hàng: chứng minh việc giảm lãi huy động và cho vay được thực hiện nghiêm túc, tránh cạnh tranh bằng lãi suất và cân đối hợp lý giữa huy động vốn với tín dụng.
- Cơ quan quản lý: theo dõi việc tuân thủ, chất lượng tín dụng và nguy cơ tập trung rủi ro; trường hợp vi phạm có thể bị xem xét lại room tín dụng trong phần còn lại của năm 2026 và bị giao mức tăng trưởng thấp hơn cho năm 2027.
Chỉ đạo này cần được đánh giá bằng kết quả trên thị trường, không chỉ bằng thông báo điều chỉnh biểu lãi suất. Người gửi tiền có thể đối mặt với mức sinh lời thấp hơn ở kỳ hạn dài, trong khi người vay chỉ được hưởng lợi nếu lãi suất cho vay thực sự giảm và điều kiện tín dụng vẫn minh bạch. Với ngân hàng, lựa chọn đúng không phải chạy đua huy động hay mở rộng dư nợ bằng mọi giá, mà là giảm chi phí, giữ kỷ luật cấp tín dụng và chấp nhận chế tài nếu không tuân thủ. Tác động cuối cùng vì thế phụ thuộc vào cả mức độ thực hiện lẫn cách NHNN giám sát.
