Mục tiêu lớn đòi hỏi nhiều hơn năng lực sản xuất
Năng lực thương mại là khả năng dự báo nhu cầu, lựa chọn thị trường, tổ chức bán hàng và kết nối hàng hóa với khách quốc tế để biến năng lực sản xuất thành kim ngạch xuất khẩu có giá trị. Đây là phần Việt Nam cần bồi đắp nếu muốn mục tiêu vượt 1.000 tỷ USD trở thành kết quả bền vững, thay vì chỉ là một cột mốc về quy mô.
Dự thảo chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, đưa ra ba kịch bản: xuất khẩu đạt 765 tỷ USD, 953,7 tỷ USD hoặc 1.041,1 tỷ USD. Tính từ quy mô năm 2025, kịch bản cao nhất đòi hỏi tăng trưởng bình quân khoảng 17% mỗi năm, cao hơn mức 15–16% dự thảo đặt ra cho giai đoạn 2026–2030. Khoảng cách giữa các phương án không chỉ là chuyện bán được nhiều hàng hơn; nó phản ánh khác biệt về sức cạnh tranh, khả năng mở thị trường và mức độ chủ động của doanh nghiệp.
Đà tăng hiện tại tạo thêm lý do để hành động: trong 10 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu đạt 499,24 tỷ USD, tăng 27,5% so với cùng kỳ. Nhưng 81,2% kim ngạch xuất khẩu thuộc khu vực FDI, còn doanh nghiệp trong nước chiếm 18,8%. Tăng trưởng nhanh chưa đồng nghĩa doanh nghiệp Việt giữ được phần giá trị tương xứng. Năng lực sản xuất là điều kiện cần; thiếu năng lực bán hàng, dự báo và xây dựng thị trường, hàng hóa Việt Nam vẫn có thể tạo ra kim ngạch mà chưa nâng được vị thế.
Nhà buôn chuyên nghiệp là mắt xích còn thiếu
Nhà buôn chuyên nghiệp không nhất thiết sở hữu nhà máy. Họ thu mua từ các cơ sở sản xuất, tìm khách hàng, tổ chức bán hàng và đưa sản phẩm tới thị trường quốc tế. Vai trò này đáng được xem là một năng lực kinh tế riêng, không phải khâu trung gian có thể mặc định giao cho nhà sản xuất.
Trong khoảng 3–4 năm gần đây, các công ty thương mại trong nước đã bắt đầu hình thành đội ngũ bán hàng của nền kinh tế. Khi lực lượng này phát triển, hàng từ nhà máy trong nước có thêm kênh tiêu thụ và cơ hội tiếp cận khách hàng quốc tế; doanh nghiệp sản xuất cũng không phải tự mình gánh toàn bộ việc tìm đầu ra. Mạng lưới giao dịch và hiểu biết thị trường của nhà buôn có thể giúp doanh nghiệp nhận biết nhu cầu, điều chỉnh sản phẩm và tiếp cận những khách hàng mà họ khó tìm nếu chỉ tập trung vào nhà xưởng.
Phạm vi hoạt động cũng không nên bị giới hạn ở hàng sản xuất trong nước: công ty thương mại có thể thu mua hàng hóa từ quốc gia khác để xuất khẩu. Cách làm ấy mở rộng cơ hội tạo kim ngạch, nhưng giá trị lớn hơn nằm ở khả năng xây dựng khách hàng, kênh phân phối và kinh nghiệm bán hàng. Muốn xuất khẩu Việt Nam tiến lên, cần nhìn nhà buôn chuyên nghiệp như đối tác giúp hàng hóa tìm được thị trường, không phải một tầng nấc thừa.
Từ tăng sản lượng sang chủ động thị trường
Kịch bản vượt 1.000 tỷ USD sẽ khó đạt nếu chỉ dựa vào thêm công suất và đơn hàng. Dự thảo đặt mục tiêu đến năm 2030, khu vực kinh tế trong nước chiếm khoảng 28–30% xuất khẩu; hàng công nghiệp chế biến, chế tạo đạt 89–90% tổng kim ngạch, trong đó hàng công nghệ cao chiếm khoảng 50% nhóm chế biến, chế tạo. Đây là những đích đến về cơ cấu, không chỉ về số lượng. Doanh nghiệp nội địa cần bán được sản phẩm có giá trị cao hơn và giữ vai trò chủ động hơn trong chuỗi cung ứng.
Đa dạng hóa thị trường cũng phải đi cùng năng lực thương mại. Dự thảo định hướng không để một thị trường xuất khẩu chiếm quá 25% tổng kim ngạch và giữ tỷ trọng cộng gộp của ba thị trường hoặc khu vực lớn nhất dưới 55% vào năm 2030. Những ngưỡng này sẽ khó đạt nếu doanh nghiệp thiếu thông tin thị trường, người phụ trách bán hàng có chuyên môn và khả năng xây dựng quan hệ khách hàng ở nhiều khu vực.
Vì vậy, ưu tiên không nên dừng ở hỗ trợ sản xuất. Cần khuyến khích công ty thương mại có năng lực bán hàng tốt, đồng thời đầu tư vào dự báo thị trường, phát triển đội ngũ thương mại và định hướng sản phẩm theo nhu cầu thực tế. Đây là phần chuẩn bị cần làm ngay khi bước sang năm 2027 để duy trì đà xuất khẩu. Nếu thiếu người hiểu thị trường và chịu trách nhiệm đưa hàng đến khách hàng, các mục tiêu cơ cấu sẽ chỉ nằm trên giấy.
Vượt ngưỡng phải bằng năng lực bán hàng
Mốc xuất khẩu hơn 1.000 tỷ USD là khả thi về mặt mục tiêu, nhưng không thể được bảo đảm chỉ bằng năng lực sản xuất. Điều quyết định là Việt Nam có xây dựng được một hệ thống thương mại đủ chuyên nghiệp để tìm thị trường, phân tán rủi ro và biến đơn hàng thành quan hệ lâu dài hay không.
Nhà buôn chuyên nghiệp không thay thế nhà sản xuất; họ giúp hàng hóa của nhà sản xuất tiếp cận nhiều khách hàng hơn và tạo thêm đường ra quốc tế. Bởi vậy, chiến lược xuất khẩu cần coi năng lực thương mại là một trụ cột ngang hàng với sản xuất. Nếu muốn vượt kịch bản trung bình và giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước, Việt Nam cần đầu tư nghiêm túc vào người bán hàng, doanh nghiệp thương mại và khả năng hiểu thị trường. Xuất khẩu lớn không chỉ là làm ra nhiều hơn, mà là biết bán tốt hơn.
