Vì sao đề nghị giám định bị bác?
Giám định tâm thần trong tố tụng là hoạt động chuyên môn nhằm đánh giá tình trạng sức khỏe tâm thần và khả năng nhận thức, điều khiển hành vi của một người tại thời điểm liên quan đến vụ án; việc có trưng cầu hay không phải dựa trên căn cứ cụ thể. Ngày 7/11, tại phiên xử sơ thẩm 188 bị cáo trong vụ án lừa đảo, rửa tiền cùng các cáo buộc khác liên quan đến Phó Đức Nam và đồng phạm, Viện kiểm sát bác đề nghị của luật sư về việc trưng cầu giám định tâm thần cho Nam. Lập luận cốt lõi của bên công tố là những tài liệu hiện có không cho thấy lý do đủ sức nặng để chuyển sang bước giám định này: theo Viện kiểm sát, tại thời điểm thực hiện hành vi bị cáo vẫn đủ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi. Đây là quan điểm tranh tụng của cơ quan công tố, không phải phán quyết cuối cùng của hội đồng xét xử.
Lời khai và hồ sơ y tế được viện dẫn
Để giải thích việc bác đề nghị, Viện kiểm sát viện dẫn cách Phó Đức Nam khai báo khi lấy lời khai, hỏi cung và trả lời tại tòa. Theo bên công tố, Nam trình bày rõ ràng, logic về hành vi của mình và những người liên quan. Cơ quan này cũng dẫn thông tin xác minh tại Trại tạm giam số 1: cán bộ quản giáo và người cùng buồng không ghi nhận biểu hiện bất thường về sức khỏe tâm thần trong thời gian tiếp xúc. Một căn cứ khác là kết quả thăm khám tại Bệnh viện Bạch Mai, trong đó không phát hiện bất thường ở sáu lĩnh vực nhận thức được kiểm tra, gồm chú ý, chức năng điều hành, học tập và trí nhớ, ngôn ngữ, tri giác vận động và nhận thức xã hội. Lời khai của một số người từng làm việc với Nam về tư duy và năng lực điều hành cũng được nêu. Những chi tiết này giải thích lập luận của Viện kiểm sát, nhưng tự chúng không thay thế một kết luận giám định tư pháp.
Lập luận tại tòa không đồng nghĩa kết luận chuyên môn
Cần phân biệt hai việc thường bị nhập làm một: Viện kiểm sát đánh giá đề nghị giám định chưa có căn cứ, còn kết luận về sức khỏe tâm thần thuộc phạm vi chuyên môn của hoạt động giám định. Việc một người trình bày mạch lạc hoặc không có biểu hiện bất thường trong sinh hoạt là thông tin có liên quan, nhưng không tự động xác lập đầy đủ tình trạng tâm thần tại thời điểm xảy ra hành vi. Tương tự, kết quả thăm khám các lĩnh vực nhận thức được nêu tại tòa là căn cứ mà bên công tố viện dẫn; không nên diễn giải rộng hơn nội dung kiểm tra hoặc xem đó là kết luận giám định tâm thần nếu hồ sơ không nói như vậy. Vì thế, lập luận của Viện kiểm sát cho thấy vì sao cơ quan này phản đối yêu cầu của luật sư, chứ không phải sự thay thế cho đánh giá chuyên môn độc lập. Việc chấp nhận hay không chấp nhận đề nghị trong tố tụng cuối cùng thuộc thẩm quyền của hội đồng xét xử.
Vụ án còn đặt ra câu hỏi về quyền lợi người bị hại
Tranh luận về giám định diễn ra trong một vụ án có quy mô lớn: hồ sơ đề cập 916 vụ việc, trong đó 482 trường hợp chuyển tiền vào tài khoản các công ty bị xác định là công ty “ma”; tổng số tiền bị chiếm đoạt được nêu là hơn 1.500 tỷ đồng. Những con số ấy nhắc rằng trọng tâm với người bị hại không chỉ là trách nhiệm hình sự, mà còn là khả năng nhận lại tài sản. Luật sư tại phiên tòa bày tỏ mong muốn các tài sản đã kê biên, phong tỏa và cam kết bồi thường được chuyển thành quyền lợi thực tế cho họ. Trước đó, Viện kiểm sát đề nghị mức án tù chung thân đối với Phó Đức Nam và Lê Khắc Ngọ; các nội dung liên quan đến đơn vị trung gian thanh toán được tách để tiếp tục làm rõ ở giai đoạn hai. Kết luận về đề nghị giám định và phán quyết vụ án vẫn cần chờ hội đồng xét xử.
