Đề nghị giám định đặt ra câu hỏi về căn cứ đánh giá
Giám định pháp y tâm thần là hoạt động chuyên môn nhằm đánh giá tình trạng sức khỏe tâm thần và khả năng nhận thức, điều khiển hành vi của một người trong bối cảnh pháp lý; đây không phải kết luận có thể thay thế bằng quan sát thông thường. Tranh luận quanh Phó Đức Nam, tức Mr Pips, xoay quanh việc hồ sơ điều trị và biểu hiện được nêu tại phiên tòa có đủ căn cứ để yêu cầu đánh giá chuyên môn hay không. Hai luật sư Phạm Thanh Bình và Vũ Tuấn Linh gửi đơn đến TAND TP Hà Nội, đề nghị trưng cầu giám định pháp y tâm thần; theo phía bào chữa, đơn cùng hồ sơ y khoa đã được gửi từ ngày 22/10, trước khi phiên sơ thẩm diễn ra. Đến chiều 7/11, tại phiên xử 188 bị cáo, đại diện VKSND TP Hà Nội đối đáp và cho rằng không có căn cứ chấp nhận đề nghị. Điểm cần giữ rõ: đây là bất đồng về căn cứ tố tụng, không phải một chẩn đoán.
Luật sư viện dẫn hồ sơ điều trị kéo dài
Lập luận của phía bào chữa dựa trên tài liệu có mốc thời gian cụ thể, chứ không chỉ những biểu hiện được người thân kể tại tòa. Theo tài liệu luật sư cung cấp, khoảng năm 2013, Nam từng khám và điều trị tại Bệnh viện Alexandra ở Singapore. Giấy chứng nhận của Bệnh viện Tâm thần Trung ương 2 ghi nhận bị cáo điều trị nội trú từ ngày 6 đến 18/4/2014, với chẩn đoán giai đoạn hưng cảm. Tài liệu được trích trong đơn còn cho biết từ ngày 4/11/2024 đến 23/2/2025, bộ phận y tế trại tạm giam theo dõi và cấp thuốc theo đơn của Bệnh viện Tâm thần TP HCM; từ ngày 24/2, Nam được khám và đề xuất chuyển đến chuyên khoa tâm thần Bệnh viện Bạch Mai, rồi trở lại trại để tiếp tục điều trị theo đơn và tái khám định kỳ. Với luật sư, những dữ kiện này đủ để cần một kết luận chuyên môn, thay vì chỉ dựa vào nhận xét về trạng thái ở một thời điểm.
VKS đặt trọng tâm vào khám nghiệm và khả năng trình bày
Công tố phản bác bằng một nhóm căn cứ khác: lời khai, thông tin trong thời gian tạm giam và kết quả kiểm tra y khoa. Đại diện VKS cho rằng Nam trình bày rõ ràng, logic trong các buổi hỏi cung và tại phiên tòa, nắm được hành vi của mình cùng đồng phạm. Cơ quan này cũng dẫn xác minh từ bộ phận y tế trại tạm giam, cán bộ quản giáo và người cùng buồng, những người không ghi nhận biểu hiện bất thường trong sinh hoạt; một số người từng làm việc với Nam đánh giá bị cáo có năng lực chuyên môn và tư duy tốt. Theo công văn ngày 23/5/2026 được VKS viện dẫn, kiểm tra tại Bệnh viện Bạch Mai không phát hiện bất thường ở sáu lĩnh vực nhận thức: chú ý, chức năng điều hành, học tập và trí nhớ, ngôn ngữ, thị giác – vận động, nhận thức xã hội. Đây là những căn cứ được công tố dùng để bác đề nghị, nhưng việc nêu ra không tự nó biến tranh luận thành chẩn đoán pháp y.
Biểu hiện tại tòa không thay thế kết luận chuyên môn
Tranh luận càng gay gắt khi Nam, người thân và các luật sư nêu những biểu hiện bất thường, trong khi VKS nhấn mạnh lời khai mạch lạc và kết quả kiểm tra nhận thức. Hai phía đang đánh giá những loại chứng cứ khác nhau: hồ sơ điều trị ghi lại quá trình chăm sóc y tế, còn lời khai và nhận xét trong sinh hoạt phản ánh cách bị cáo thể hiện ở những thời điểm, môi trường cụ thể. Không nên suy từ việc một người nói năng logic hoặc có cử chỉ khác thường tại tòa để tự kết luận về sức khỏe tâm thần. Cũng không thể mặc nhiên xem tài liệu điều trị trước đây là kết luận về năng lực ở mọi giai đoạn liên quan đến vụ án. Chính vì vậy, vai trò của giám định tâm thần là cung cấp đánh giá chuyên môn theo yêu cầu và phạm vi pháp lý phù hợp; còn việc có trưng cầu hay không thuộc quyết định tố tụng, không phải kết quả chẩn đoán.
VKS đã bác đề nghị của luật sư, viện dẫn kết quả Bạch Mai cùng các tài liệu điều tra và diễn biến hỏi cung, xét xử. Nhưng điểm cốt lõi của vụ việc không nằm ở việc chọn một biểu hiện tại tòa để phân định ai đúng. Hồ sơ điều trị là lý do đáng xem xét; đánh giá của công tố là lập luận phản đối; còn kết luận về tình trạng sức khỏe tâm thần phải thuộc về chuyên môn được thực hiện trong khuôn khổ tố tụng. Giữ ranh giới ấy vừa tránh suy diễn về bị cáo, vừa giúp công chúng hiểu rằng tranh luận tại phiên xử chưa đồng nghĩa với kết luận y khoa.
