Bắt nạt học sinh: Không phải trò đùa, mà là trải nghiệm lặp lại hàng tháng
Bắt nạt học sinh là những hành vi lặp đi lặp lại nhằm gây tổn thương thể chất, tinh thần hoặc danh dự cho bạn cùng lứa, diễn ra trong bối cảnh nhà trường hoặc môi trường liên quan, từ trêu chọc, lan tin đồn, cô lập cho đến bạo lực trên mạng, khiến nạn nhân sợ hãi, xấu hổ và suy giảm thành tích học tập. Theo PISA 2025 Việt Nam, 19,9% học sinh cấp 2 cho biết bị bắt nạt “vài lần một tháng”, đồng nghĩa cứ 5 em vào lớp thì có 1 em đang âm thầm chịu đựng tổn thương lặp lại hàng tháng. Con số này không phải ngoại lệ cá biệt mà là bức tranh thường xuyên của đời sống học đường. Bắt nạt tại trường vì thế không còn là chuyện “con nít trêu nhau”, mà là một rủi ro hệ thống, đòi hỏi phụ huynh và giáo viên nhìn nhận như một vấn đề an toàn, chứ không chỉ là chuyện đạo đức hay kỷ luật.
Vì sao tỷ lệ bắt nạt tại trường ở Việt Nam đáng báo động?
Dữ liệu PISA 2025 cho thấy 19,9% học sinh cấp 2 Việt Nam bị bắt nạt vài lần mỗi tháng, cao hơn mức trung bình OECD là 19,6% và cao hơn Hàn Quốc (13,5%), Nhật Bản (15,7%), Thái Lan (18,2%). Đây là lời nhắc rằng bạo lực học đường ở ta dai dẳng và phức tạp hơn tưởng tượng. Sau giai đoạn học online vì COVID-19, khi các tương tác trực tiếp trở lại, những bất ổn tâm lý chưa được chữa lành đã khiến bầu không khí lớp học căng hơn, xung đột dễ nổ ra hơn. Trong khi đó, nhà trường tập trung nhiều vào kỷ luật bề nổi và an ninh cơ sở vật chất, khiến những hành vi chế giễu, cô lập, bôi nhọ trong nhóm bạn bè ít bị chú ý. Khi người lớn xem đó là “đùa vui cho qua”, trẻ bắt đầu học cách im lặng, và im lặng là mảnh đất màu mỡ cho bắt nạt học sinh phát triển.
Những hình thức bắt nạt “nhìn thì nhẹ” nhưng phá nát tinh thần
Báo cáo PISA 2025 cho thấy hình thức bắt nạt phổ biến nhất với học sinh Việt Nam là trêu chọc, với 15,8% học sinh từng trải qua; tiếp theo là lan truyền tin đồn ác ý (8,7%), đe dọa (3,5%), bị đăng thông tin lên mạng (2,8%), và bị đánh hoặc xô đẩy (2,7%). Điều đáng lo là những hành vi tưởng như “chỉ là lời nói” lại chiếm tỷ lệ lớn nhất. Khi một bạn bị chế giễu ngoại hình, hoàn cảnh gia đình hay tính cách vài lần mỗi tháng, đó không còn là sự hóm hỉnh mà là tấn công vào lòng tự trọng. Bắt nạt trực tuyến nguy hiểm hơn: thông tin cá nhân, hình ảnh bị đăng lên mạng không chỉ làm trẻ xấu hổ tức thời mà còn khiến các em phải sống trong nỗi lo bị “đào lại” bất cứ lúc nào. Bắt nạt truyền thống dừng khi tan học, nhưng bắt nạt trên mạng bám theo trẻ về tận phòng ngủ, kéo dài 24/7.
Hậu quả thật: từ điểm số tụt dốc đến đêm mất ngủ
Bắt nạt tại trường không chỉ để lại vài giọt nước mắt mà là vết nứt dài trên sức khỏe tâm lý và kết quả học tập. PISA 2025 cho thấy ở 82 trên 86 hệ thống giáo dục có số liệu, học sinh bị bắt nạt trên mạng có điểm môn Khoa học thấp hơn từ 13 đến gần 90 điểm so với các bạn cùng điều kiện kinh tế nhưng không chịu trải nghiệm này. Khi trẻ phải căng thẳng nghĩ hôm nay sẽ bị trêu gì, ai đang đồn gì về mình, não bộ bị chiếm chỗ bởi lo âu thay vì kiến thức. Ngủ kém, sợ đến trường, đau bụng, đau đầu “không rõ nguyên nhân” là những biểu hiện phổ biến. Đáng chú ý, những học sinh online từ 60 giờ mỗi tuần trở lên có nguy cơ bị bắt nạt cao gấp 2–4 lần nhóm dùng 20–40 giờ. Nghĩa là thiết bị số không chỉ là công cụ học tập mà còn là cánh cửa mở cho bạo lực tinh thần len vào.
Phụ huynh và nhà trường cần làm gì để phòng chống bắt nạt?
Nếu gần 1/5 học sinh đang bị bắt nạt, mọi gia đình phải coi đây là “kịch bản có thể xảy ra với con mình” chứ không phải chuyện của ai khác. Phòng chống bắt nạt bắt đầu từ việc giúp trẻ phân biệt rõ ranh giới giữa trò đùa và xúc phạm: một câu nói khiến bạn cười cùng là đùa, còn khiến bạn xấu hổ, thu mình lại là bắt nạt. Cha mẹ nên: (1) hỏi con không chỉ “học gì” mà cả “ở trường có chuyện gì làm con buồn”; (2) tin con khi con kể những điều tưởng nhỏ; (3) thống nhất với con cách phản ứng an toàn, không khuyến khích bạo lực trả đũa. Về phía nhà trường, diễn đàn như “Xây dựng tình bạn đẹp, nói không với bạo lực học đường, bạo lực trên không gian mạng” cần đi kèm phòng tư vấn tâm lý hoạt động thực chất, nơi trẻ được bảo mật thông tin và được hướng dẫn kỹ năng ứng xử văn minh trên mạng.
