An toàn mạng phải bắt đầu từ kỹ năng ứng phó
“Không một mình” là chiến dịch phòng chống xâm hại trẻ em và thanh thiếu niên trên không gian mạng, giúp học sinh nhận diện nguy cơ, tự bảo vệ và tìm đến người đáng tin cậy khi gặp sự cố. Đây là cách tiếp cận cần thiết: lời nhắc “hãy cẩn thận” sẽ khó có tác dụng nếu các em không biết phải làm gì khi một tin nhắn gây bất an xuất hiện.
Internet và mạng xã hội đã trở thành một phần trong học tập, giao tiếp, giải trí của học sinh, nhưng cũng mở ra cơ hội cho dụ dỗ, thao túng tâm lý, lừa đảo trên mạng, bắt nạt trực tuyến và đánh cắp dữ liệu cá nhân. Chiến dịch đặt những nguy cơ ấy vào tình huống gần gũi với đời sống học đường, thay vì chỉ đưa ra cảnh báo chung chung. Tại Hà Tĩnh, hoạt động được tổ chức ngày 26/10 ở Trung tâm GDNN-GDTX tỉnh; tại Trường Phổ thông dân tộc nội trú THPT Măng Đen, chương trình cùng chủ đề “Kết nối không tổn thương” thu hút 200 học sinh và giáo viên tham gia.
Cách làm này đáng chú ý vì nhận diện nguy cơ không phải việc có thể giao hoàn toàn cho trẻ. Học sinh cần hiểu thủ đoạn, còn người lớn phải tạo được một lối cầu cứu đủ tin cậy để các em không im lặng vì sợ bị trách móc.
Từ lừa đảo đến xâm hại: nguy hiểm có thể bắt đầu bằng tương tác bình thường
Các hoạt động không giới hạn ở việc cảnh giác với người lạ. Học sinh được phân tích những tình huống dụ dỗ, gạ gẫm qua mạng xã hội hoặc trò chơi trực tuyến; bị đe dọa, tống tiền bằng hình ảnh riêng tư; bị quấy rối, xúc phạm hay phát tán hình ảnh trái phép. Những tương tác ban đầu có vẻ vô hại có thể dần biến thành áp lực hoặc hành vi xâm hại.
Một nguy cơ mới cũng được nêu ra: hình ảnh, video giả mạo do trí tuệ nhân tạo tạo ra có thể xâm phạm danh tính và quyền riêng tư, gây tổn hại đến danh dự, tâm lý và các mối quan hệ. Vì vậy, kỹ năng an toàn số không chỉ là tránh nhấp vào liên kết lạ; các em còn cần biết bảo vệ dữ liệu cá nhân, giới hạn thông tin chia sẻ và phân biệt nội dung có dấu hiệu thao túng.
Ở Trường THCS Tô Hiến Thành, học sinh được nhắc không hùa theo lời chế giễu, không tiếp tay lan truyền nội dung gây tổn thương và được giới thiệu Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Thông điệp này đúng trọng tâm: người chứng kiến cũng có thể góp phần ngăn bắt nạt trực tuyến, hoặc vô tình khiến tổn hại lan rộng.
Năm bước xử lý và một mạng lưới hỗ trợ
Giá trị rõ nhất của chiến dịch là chuyển kiến thức thành hành động. Thiếu tá Đặng Thế Long, Phòng An ninh mạng Công an tỉnh Hà Tĩnh, hướng dẫn quy trình năm bước: “Dừng tương tác - không lan truyền - lưu bằng chứng - báo cáo - chia sẻ”. Học sinh cũng được hướng dẫn bảo vệ tài khoản, thiết lập quyền riêng tư, chặn và báo cáo tài khoản quấy rối, lưu chứng cứ số và tìm người hỗ trợ khi cần.
Trình tự ấy giúp các em tránh phản ứng vội vàng: dừng trao đổi với tài khoản đáng ngờ, không chuyển tiếp nội dung gây hại, lưu lại tin nhắn hoặc hình ảnh liên quan, báo cáo tài khoản và chia sẻ sự việc với cha mẹ, thầy cô hay người lớn đáng tin cậy. Nếu có nguy cơ xâm hại, đe dọa hoặc tống tiền, giữ bằng chứng và cầu cứu quan trọng hơn việc tự đối đầu.
Chiến dịch cần sự phối hợp giữa công an, ngành giáo dục và tổ chức cộng đồng. Ở Quảng Ngãi, Công an tỉnh, Sở Giáo dục và Đào tạo cùng Câu lạc bộ Niềm tin số tổ chức chương trình tại trường học; tại Hà Tĩnh, hoạt động có sự tham gia của lực lượng công an và nhà trường. Sau hơn hai tuần, công an Hà Tĩnh đã tổ chức 79 buổi tuyên truyền, thu hút 14.610 học sinh, giáo viên, phụ huynh và người dân.
Từ buổi tuyên truyền đến thói quen tự bảo vệ
Một buổi ngoại khóa chỉ có ý nghĩa lâu dài nếu kỹ năng được thực hành thường xuyên. Tại Hà Tĩnh, nhà trường dự kiến tăng cường bài học thực hành về văn hóa mạng, bảo mật tài khoản hai lớp, bảo vệ dữ liệu cá nhân và xử lý tình huống; đồng thời kết nối gia đình, giáo viên, đoàn thanh niên, chuyên gia và cơ quan chức năng để hỗ trợ học sinh khi có sự cố. Các hình thức như tọa đàm, trò chơi kiến thức và sản phẩm truyền thông học đường có thể giúp nội dung gần với trải nghiệm hằng ngày hơn.
Tại Quảng Ngãi, giai đoạn hai của chiến dịch diễn ra từ ngày 23/10 đến 10/12, hướng tới mở rộng hoạt động trực tiếp tại hơn 50% số trường học và lan tỏa thông điệp tới khu dân cư, khu công nghiệp, địa điểm cộng đồng. Việc mở rộng ra ngoài trường học là cần thiết: trẻ cần biết nơi cầu cứu, còn phụ huynh cũng cần biết cách lắng nghe và đồng hành thay vì chỉ cấm đoán.
“Không một mình” sẽ thuyết phục nhất khi học sinh nhớ được cách xử lý và tin rằng người lớn sẽ giúp đỡ mà không đổ lỗi cho các em. An toàn mạng trẻ em vì thế không thể chỉ trông vào sự cảnh giác cá nhân; đó là trách nhiệm chung, được xây từ kỹ năng cụ thể, hỗ trợ kịp thời và cách ứng xử không gây tổn thương.
