Bắt nạt học sinh: Vấn đề âm ỉ nhưng đang ở mức báo động
Bắt nạt học sinh là những hành vi lặp đi lặp lại nhằm gây tổn thương thể chất hoặc tinh thần cho trẻ trong môi trường học đường hoặc trên không gian mạng, thường thông qua chế giễu, cô lập, đe dọa, bạo lực trực tiếp hay lan truyền thông tin xấu, làm trẻ cảm thấy sợ hãi, xấu hổ, mất an toàn và suy giảm sức khỏe tâm lý lẫn kết quả học tập. Mới đây, Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) công bố báo cáo PISA 2025, khảo sát hơn 760.000 học sinh 15 tuổi tại 91 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tại Việt Nam, 7.353 học sinh lớp 9 ở 194 trường THCS tham gia tự báo cáo trải nghiệm bắt nạt học đường. Kết quả đáng lo: 19,9% học sinh cho biết bị bắt nạt ít nhất “vài lần mỗi tháng” ở một hoặc nhiều hình thức. Nói cách khác, cứ 5 em bước vào lớp thì có 1 em đang âm thầm chịu tổn thương lặp lại hàng tháng.
Con số 19,9% nói gì về môi trường học đường hiện nay?
Điều khiến chúng ta phải giật mình không chỉ là tỷ lệ gần 20% bắt nạt học sinh, mà là việc Việt Nam đang cao hơn mức trung bình các nước OECD (19,6%) và cả những nền giáo dục thường được coi là cạnh tranh, áp lực như Thái Lan (18,2%), Nhật Bản (15,7%), Hàn Quốc (13,5%) hay một số địa phương của Trung Quốc với 13,1%. Nói cách khác, bạo lực học đường ở ta không còn là vài vụ ẩu đả lẻ tẻ trên mạng xã hội, mà là trải nghiệm kéo dài, thường xuyên của gần 1/5 học sinh. So với các quốc gia có tỷ lệ cao nhất như Rwanda (56,8%), Kenya (54,9%), Philippines (47,2%), Việt Nam chưa phải “điểm nóng” nhất. Nhưng việc chúng ta vượt nhiều nước trong khu vực cho thấy vấn đề đã dai dẳng và phức tạp hơn hình dung. Nếu cha mẹ vẫn trấn an mình rằng “ở đâu chẳng có bắt nạt”, thì chính sự bình thường hóa đó đang đẩy con vào nguy cơ tổn thương tâm lý lâu dài.
Chế giễu, đồn đoán, đe dọa: Khi “trò đùa” trở thành bạo lực tâm lý
Dữ liệu PISA 2025 cho thấy hình thức bắt nạt phổ biến nhất ở Việt Nam không phải là đánh nhau mà là bị bạn bè chế giễu, với 15,8% học sinh bị các bạn khác trêu chọc ít nhất vài lần mỗi tháng. Những câu nói như “mập quá”, “nhà nghèo”, “kỳ quặc”, nếu lặp lại liên tục, không còn là đùa vui mà trở thành dao cắt vào lòng tự trọng. Xếp sau đó là bị tung tin đồn ác ý (8,7%), bị đe dọa (3,5%), bị xô đẩy hoặc đánh (2,7%). Một dạng mới được PISA ghi nhận là bắt nạt trực tuyến: 2,8% học sinh cho biết bị đăng thông tin làm tổn thương lên mạng mà không có sự đồng ý. Tỷ lệ này thấp hơn mức trung bình OECD (3,2%) và Việt Nam đứng thứ 63/86 về chỉ số này, nhưng đây lại là hình thức được chứng minh có liên hệ tiêu cực mạnh nhất với kết quả học tập của học sinh. Ở 82/86 hệ thống giáo dục, nạn nhân bị bắt nạt trực tuyến có điểm môn khoa học thấp hơn từ 13 đến gần 90 điểm so với các bạn cùng điều kiện kinh tế – xã hội nhưng chưa từng trải qua hình thức này.
Từ hậu Covid-19 đến khủng hoảng sức khỏe tâm lý trẻ
Vì sao bắt nạt học sinh có xu hướng tăng trở lại trên toàn cầu trong giai đoạn 2022–2025? Báo cáo PISA gợi ý một câu trả lời quan trọng: trong đại dịch Covid-19, việc học trực tuyến hoặc kết hợp trực tuyến – trực tiếp đã làm giảm tiếp xúc trực tiếp giữa học sinh, tạm thời hạn chế nguy cơ xảy ra các hành vi bắt nạt trực tiếp. Khi trường học mở cửa trở lại, các em quay lại tương tác “mặt đối mặt” dày đặc hơn, trong bối cảnh những vấn đề hành vi và sức khỏe tinh thần sau dịch được ghi nhận tại nhiều hệ thống giáo dục. Chính sự cộng hưởng này góp phần làm bắt nạt tăng trở lại. Một nghịch lý đang xuất hiện: học sinh cảm thấy an toàn hơn về mặt cơ sở vật chất và an ninh trường học, nhưng hiệu trưởng lại đánh giá môi trường học đường tiêu cực hơn so với trước. Điều đó cho thấy các biện pháp “bề nổi” như camera, cổng an ninh, nội quy nghiêm ngặt đã phát huy hiệu quả, nhưng các mối đe dọa vô hình – bạo lực tinh thần, cô lập, sỉ nhục – mới là thứ khó phát hiện và đang âm thầm bào mòn sức khỏe tâm lý trẻ.
Cha mẹ và nhà trường cần thay đổi cách can thiệp bắt nạt
Từ những con số biết nói, đã đến lúc cha mẹ phải coi bắt nạt học sinh là tín hiệu khẩn cấp về sức khỏe tâm lý trẻ, chứ không phải chuyện “trẻ con tự giải quyết”. Khi tỷ lệ gần 20% đồng nghĩa gần 1/5 lớp bị tổn thương hàng tháng, mọi lời khuyên kiểu “kệ đi”, “mạnh mẽ lên” đều là bỏ mặc. Muốn can thiệp bắt nạt hiệu quả, gia đình cần thay đổi ba điều. Thứ nhất, ngừng bình thường hóa chế giễu, mỉa mai; dạy con ranh giới giữa trêu vui và xúc phạm, giữa góp ý và bôi nhọ – đúng như yêu cầu “giúp học sinh phân biệt rõ ranh giới giữa một trò đùa vui vẻ và hành vi bôi nhọ gây tổn thương”. Thứ hai, chủ động phối hợp với nhà trường không chỉ để xử lý kỷ luật, mà để đề nghị hỗ trợ tâm lý cho cả nạn nhân lẫn người gây ra hành vi. Thứ ba, thúc đẩy trường xây dựng phòng tham vấn tâm lý hoạt động thực chất, là nơi trẻ cảm thấy an toàn để lên tiếng, đồng thời trang bị kỹ năng ứng xử văn minh, an toàn trên không gian mạng. Chỉ khi cha mẹ cảnh giác, nhà trường cam kết đồng hành, môi trường học mới tiến gần tới đúng nghĩa một nơi an toàn cho cả việc học lẫn sức khỏe tinh thần của trẻ.
