Cuộc gặp mang tính biểu tượng: khi chiến lược AI bắt đầu từ con người
Giáo sư Nguyễn Văn Tâm là một chuyên gia AI người Việt tại Pháp, hiện giữ vai trò Chủ nhiệm Khoa Khoa học Máy tính, Dữ liệu và Trí tuệ nhân tạo tại Viện Bách khoa Paris, đồng thời trực tiếp tham gia tư vấn chiến lược phát triển trí tuệ nhân tạo cho Việt Nam thông qua các cuộc làm việc cấp cao với lãnh đạo Chính phủ.
Điểm mấu chốt của sự kiện Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng tiếp Giáo sư Nguyễn Văn Tâm ở Hà Nội không nằm ở nghi thức ngoại giao, mà ở thông điệp chính trị: Việt Nam muốn phát triển trí tuệ nhân tạo bắt đầu từ việc phát triển trí tuệ con người. Trong kỷ nguyên AI, năng lực nhận thức và khả năng tạo lập tri thức được nhìn nhận như lợi thế cạnh tranh cốt lõi của quốc gia, chứ không chỉ là chuyện sở hữu bao nhiêu trung tâm dữ liệu hay siêu máy tính.
Cuộc tiếp xúc này cho thấy Chính phủ không còn xem cộng đồng trí thức Việt kiều như “nguồn lực tiềm năng” trên giấy, mà bắt đầu đưa họ vào bàn tròn hoạch định chính sách. Đây là bước dịch chuyển quan trọng: từ tư duy coi AI là công nghệ nhập khẩu, sang coi đó là lĩnh vực cần tri thức đồng kiến tạo giữa trong nước và ngoài nước.
Chân dung một cầu nối: từ Viện Bách khoa Paris đến bàn tròn chính sách
Điểm đặc biệt ở Giáo sư Nguyễn Văn Tâm không chỉ là danh hiệu mà là vị thế: ông là Chủ nhiệm Khoa Khoa học Máy tính, Dữ liệu và Trí tuệ Nhân tạo tại Viện Bách khoa Paris – một trung tâm đào tạo và nghiên cứu hàng đầu châu Âu. Đồng thời, ông là giáo sư toàn phần, thành viên Ban Giám đốc và Trưởng Khoa Khoa học Máy tính và Mạng tại Télécom Paris, Phó Giám đốc Phòng thí nghiệm LTCI và thành viên Ủy ban Nghiên cứu và Giảng dạy của IP Paris.
Nói cách khác, đây là một chuyên gia AI người Việt hội tụ cả ba yếu tố hiếm: nền tảng khoa học sâu, trải nghiệm quản trị học thuật quốc tế và khả năng thiết kế chiến lược công nghệ. Chính vì vậy, khi ông trình bày với Phó Thủ tướng về ý tưởng “Phát triển AI trong kỷ nguyên trí tuệ – 5 trụ cột phát triển trí tuệ quốc gia”, đó không phải là đề án kỹ thuật thuần túy, mà là một khung chiến lược gắn công nghệ với giáo dục, khoa học, và phát triển con người.
Ở đây, hợp tác quốc tế công nghệ không chỉ là ký kết vài dự án chuyển giao. Nó thể hiện bằng việc người đang dẫn dắt các khoa AI tại những trường hàng đầu thế giới trực tiếp thiết kế, cùng Việt Nam nghĩ cách đi đường dài. Điều này tạo ra một kiểu hợp tác hai chiều: Việt Nam tiếp cận tri thức tiên tiến, còn các cơ sở nghiên cứu quốc tế có thêm “phòng thí nghiệm xã hội” để thử nghiệm mô hình ứng dụng AI ở một nền kinh tế đang phát triển.
Năm trụ cột trí tuệ quốc gia: lợi ích thực tế cho người dân
Khung “5 trụ cột phát triển trí tuệ quốc gia” mà Giáo sư Tâm trình bày có một điểm then chốt: đặt sự phát triển trí tuệ tự nhiên ở trung tâm để làm chủ và phát huy sức mạnh của AI. Điều này đối lập với cách tiếp cận vội vã chạy theo công nghệ, bỏ qua nền tảng con người. Phó Thủ tướng đánh giá cao cách tiếp cận này và khẳng định nó phù hợp với chủ trương bứt phá về công nghệ nhưng vẫn lấy con người làm cốt lõi.
Vì sao điều này quan trọng với người dân bình thường? Bởi AI đang thay đổi sản xuất, kinh doanh và quản trị xã hội, đồng thời đặt ra yêu cầu mới cho giáo dục, khoa học và phát triển con người. Nếu chiến lược AI tập trung vào con người, ưu tiên sẽ là: kỹ năng số trong trường học, công cụ hỗ trợ công việc cho doanh nghiệp nhỏ, giải pháp cải thiện dịch vụ công, chứ không chỉ là vài hệ thống hoành tráng phục vụ báo cáo.
Các dự án tiên phong mà Giáo sư Tâm đề xuất được thiết kế với khả năng ứng dụng thực tiễn cao, hướng tới việc dùng thế mạnh nguồn nhân lực, tri thức, khoa học và công nghệ để xây dựng năng lực nghiên cứu, đổi mới và ứng dụng AI lâu dài. Nói thẳng, nếu Nhà nước thực sự triển khai, người được hưởng lợi không chỉ là giới nghiên cứu, mà là học sinh, công chức, doanh nghiệp nhỏ – những người đang cần công cụ thông minh để làm công việc thường ngày hiệu quả hơn.
Dòng chảy tri thức hai chiều: chính sách nào để không lỡ cơ hội?
Cuộc gặp giữa Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng và Giáo sư Nguyễn Văn Tâm là tín hiệu rõ ràng về cam kết của Chính phủ trong việc kết nối tài năng khoa học người Việt ở nước ngoài. Lãnh đạo Chính phủ khẳng định luôn trân trọng tri thức và đóng góp của cộng đồng này, sẵn sàng tạo điều kiện thuận lợi để họ tiếp tục đồng hành với sự phát triển đất nước. Đây không còn là lời kêu gọi chung chung, mà là lời mời có địa chỉ tới những người đang nắm thực quyền chuyên môn trong các trung tâm nghiên cứu hàng đầu.
Tuy vậy, nếu chỉ dừng ở phát biểu thiện chí, hợp tác quốc tế công nghệ sẽ khó đi vào thực chất. Phó Thủ tướng bày tỏ kỳ vọng các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài tăng cường liên kết với các cơ sở nghiên cứu, đào tạo trong nước, đóng góp sáng kiến và giải pháp phù hợp với yêu cầu phát triển mới. Nhưng để dòng chảy tri thức hai chiều diễn ra ổn định, Việt Nam cần những cơ chế linh hoạt hơn: quy trình mời chuyên gia tham gia dự án công, cơ chế ghi nhận đóng góp từ xa, và không gian để thử nghiệm chính sách.
Ở cấp độ rộng hơn, vai trò của những chuyên gia AI người Việt như Giáo sư Tâm là kiểm chứng một luận điểm quan trọng: Việt Nam có thể không có lợi thế về hạ tầng, nhưng có thể xây dựng lợi thế về con người. Nếu coi nguồn nhân lực trong và ngoài nước là tài sản chiến lược, và thiết kế chính sách để họ cùng tạo tri thức, thì phát triển trí tuệ nhân tạo sẽ không còn là cuộc đua mua công nghệ, mà là hành trình nâng cấp năng lực trí tuệ quốc gia.
