AI trong giáo dục là gì khi con người được đặt ở trung tâm?
AI trong giáo dục là việc sử dụng các hệ thống trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ thiết kế bài học, cá nhân hóa trải nghiệm học tập, tự động hóa một phần công việc quản lý và đánh giá, nhưng vẫn giữ giáo viên và người học là chủ thể quyết định mục tiêu, nội dung và cách thức học, nhằm phát triển năng lực, nhân cách và sự tự chủ thay vì thay thế vai trò con người. Thông điệp này được nhấn mạnh mạnh mẽ tại Diễn đàn Khoa học Giáo dục và Sư phạm lần thứ sáu, nơi AI và chuyển đổi số được nhìn nhận là động lực tạo ra thay đổi sâu sắc đối với giáo dục, nhưng không phải là đích đến tự thân. Điểm đáng nói là diễn đàn không thuần túy nói về kỹ thuật, mà đặt câu hỏi: chúng ta muốn người học trở thành ai trong kỷ nguyên số, và công nghệ sẽ phục vụ mục tiêu đó thế nào. Nếu câu trả lời vẫn là "dùng công cụ cho nhanh", thì AI trong giáo dục sẽ chỉ là một lớp sơn công nghệ chứ chưa phải đổi mới chính sách giáo dục đúng nghĩa.
HaFPES 2026: Từ cảnh báo về công nghệ đến giáo dục lấy con người làm trung tâm
Diễn đàn HaFPES 2026 khẳng định rõ ràng: công nghệ không thể thay thế vai trò của người giáo viên, và chỉ có giá trị khi được đặt trong một hệ sinh thái giáo dục lấy con người làm trung tâm. Đây không phải một khẩu hiệu an ủi giáo viên, mà là định hướng chính sách. Khi hơn 56,6% sinh viên tại Hà Nội được báo cáo sử dụng AI thường xuyên, khoảng cách giữa "biết dùng" và "dùng có trách nhiệm" đã lộ diện. Các tiểu ban phân tích sâu việc phân cấp, phân quyền trong quản lý giáo dục, yêu cầu hoàn thiện thể chế, làm rõ trách nhiệm từng cấp theo nguyên tắc "một nhiệm vụ – một đầu mối chịu trách nhiệm chính", và đồng bộ chuyên môn, nhân sự, dữ liệu. Đáng chú ý, chuyển đổi số trường học được đặt như điều kiện để nâng cao hiệu quả quản trị: đầu tư nền tảng dữ liệu dùng chung, liên thông hệ thống quản trị cơ sở giáo dục với khai thác dữ liệu điều hành, thay thế báo cáo thủ công bằng cơ chế điều hành dựa trên dữ liệu và cảnh báo sớm. Nếu không thay đổi cách quản trị, mọi nói dở về AI trong giáo dục sẽ mắc kẹt ở mức "thí điểm".
Từ lớp học cụ thể đến chuyển đổi số trường học
Điểm then chốt của chuyển đổi số trường học không nằm ở số lượng thiết bị, mà ở cách từng bài học được tổ chức lại. Các hoạt động tập huấn cuối tháng 8 do ngành giáo dục tổ chức đã nhắm thẳng vào điều này: nâng cao năng lực quản lý và giảng dạy STEM, phát triển kỹ năng số, ứng dụng AI trong lập kế hoạch và tổ chức dạy học gắn với yêu cầu của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Giáo viên được cập nhật khung năng lực số của học sinh, quy trình nghiên cứu khoa học, thiết kế kỹ thuật và cách tổ chức hoạt động STEM, với yêu cầu không tách STEM thành hoạt động riêng lẻ, mà tích hợp vào kế hoạch giáo dục và từng bài học. AI trong giáo dục, vì thế, xuất hiện ngay trong công việc hàng ngày: xây dựng học liệu số, hệ thống câu hỏi, thiết kế hoạt động phân hóa nhiệm vụ học tập. Nếu giáo viên vẫn giữ tư duy "dạy những gì mình biết" và coi công nghệ chỉ là công cụ trình chiếu, đổi mới chính sách giáo dục sẽ dừng ở văn bản, không bước được vào lớp học.
Đánh giá trong thời đại AI: nhìn vào quá trình, không chỉ sản phẩm cuối cùng
Khi AI có thể tạo văn bản, hình ảnh, mã lệnh và hỗ trợ phân tích dữ liệu, mọi bài tập yêu cầu "nộp sản phẩm" đều phải đặt lại câu hỏi: phần nào là của máy, phần nào là của người học. Các thảo luận về đo lường và đánh giá trong bối cảnh AI đề xuất tiếp cận "đánh giá truy nguyên năng lực": nhìn kết quả học tập qua nhiều nguồn minh chứng, từ sản phẩm, dấu vết quá trình (lịch sử chỉnh sửa, e-Portfolio, nhật ký, tương tác với AI) đến các hình thức xác thực năng lực như vấn đáp, thuyết trình, phản biện hoặc thực hành. Đằng sau đó là yêu cầu quản trị AI và dữ liệu đánh giá ở cấp cơ sở giáo dục. AI trong giáo dục có thể hỗ trợ sinh đề, xây rubric, cung cấp phản hồi, nhưng quyền quyết định vẫn phải thuộc về con người. Nếu nhà trường không xây dựng chuẩn mực về quyền riêng tư, tính minh bạch của thuật toán và quyền được con người xem xét lại các quyết định của hệ thống, đánh giá sẽ biến người học thành "dữ liệu" hơn là cá nhân đang phát triển năng lực.
Hội nghị quốc tế và lộ trình dài hơi: từ ý tưởng toàn cầu đến thay đổi tại lớp học
Các hội nghị quốc tế về giáo dục và đổi mới, nơi có sự tham gia của báo cáo viên từ Hoa Kỳ, Nhật Bản, Australia, Trung Quốc và Việt Nam, đã trở thành điểm gặp gỡ cho ý tưởng, chính sách và hợp tác về AI và chuyển đổi số trong giáo dục vượt biên giới. Hội nghị quốc tế về giáo dục, nghiên cứu và đổi mới (ICERI) 2026 tiếp tục quy tụ cộng đồng học thuật từ khắp thế giới để chia sẻ công trình nghiên cứu, mô hình giảng dạy và sáng kiến đổi mới, kết nối học thuật với nhu cầu thực tiễn và gợi mở phương thức giáo dục phù hợp tương lai. Tuy nhiên, những tuyên bố đẹp đẽ chỉ có giá trị khi gắn với lộ trình cụ thể. Ngành giáo dục đã đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% trường tiểu học và trung học cơ sở có phòng thí nghiệm STEM hiện đại, giáo viên được đào tạo về lập trình, robot, tự động hóa, an ninh mạng, cùng thư viện học liệu số dùng chung. Quan trọng hơn, như lãnh đạo ngành nhấn mạnh, "ngành giáo dục phải chuyển từ tập trung xây dựng thể chế sang chú trọng thực thi hiệu quả; từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển; từ đếm việc sang đo kết quả". Nếu mỗi bài học không thay đổi, mọi chiến lược chuyển đổi số trường học sẽ vẫn nằm trên giấy.
