Luật Dầu khí sửa đổi là gì và tại sao đây là thời khắc bản lề?
Luật Dầu khí (sửa đổi) là khung pháp lý mới gồm 12 chương, 62 điều thay thế Luật Dầu khí năm 2022, được Quốc hội thông qua với mục tiêu đồng bộ hệ thống pháp luật, mở rộng chuỗi giá trị năng lượng mới, tái phân bổ thẩm quyền quản lý và tạo nền tảng cho phát triển năng lượng ngoài khơi gắn với thu giữ, lưu trữ carbon trong giai đoạn chuyển dịch năng lượng hiện nay. Đây không phải một lần sửa kỹ thuật; đó là quyết định chính trị về cách Việt Nam muốn phát triển dầu khí và năng lượng ngoài khơi trong ba thập kỷ tới.
Chiều 17/8, tại Phiên họp thứ 5, Ủy ban Thường vụ Quốc hội tiếp tục cho ý kiến về việc giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật Dầu khí (sửa đổi), dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên. Sau quá trình này, sáng 23/8, Quốc hội khóa XVI đã biểu quyết thông qua với 473/475 đại biểu tán thành, tương đương 94,6%. Con số này cho thấy mức độ đồng thuận hiếm có, phản ánh nhận thức chung rằng pháp luật cũ đã không còn đủ để xử lý thực tế nước sâu, xa bờ, CCS và các dự án năng lượng ngoài khơi độc lập. Việc luật được soạn thảo trên cơ sở 5 chính sách tại Nghị quyết 81/NQ-CP ngày 3/4/2026 càng khẳng định tính chuẩn bị có chủ đích, thay vì phản ứng bị động với từng dự án lẻ.
Cơ chế phân quyền dầu khí: từ tập trung sang quản trị theo chuỗi ngoài khơi
Trọng tâm chính trị của Luật Dầu khí sửa đổi là cơ chế phân cấp, phân quyền dầu khí, đặc biệt với các dự án mỏ có chuỗi công trình đồng bộ trên đất liền và ngoài khơi. Luật mới chấp nhận một thực tế: nếu mọi quyết định đều phải leo thang lên cấp cao nhất, năng lượng ngoài khơi sẽ mãi mắc kẹt trên giấy. Vì vậy, dự thảo bảo lưu phương án giao Bộ Công Thương chấp thuận chủ trương thực hiện dự án phát triển mỏ dầu khí có chuỗi đồng bộ các hạng mục, công trình, thiết bị trên đất liền và trên biển. Đây là bước chuyển từ mô hình tập trung siêu an toàn sang mô hình điều hành theo chuỗi giá trị, nơi một đầu mối chịu trách nhiệm tổng thể.
Tuy vậy, phân quyền mà không siết trách nhiệm sẽ tạo rủi ro mới. Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính yêu cầu khi xây dựng văn bản hướng dẫn, Chính phủ phải làm rõ cơ chế, quy trình phối hợp, bảo đảm phân quyền cho Bộ Công Thương không làm mờ thẩm quyền cơ quan khác và trách nhiệm của PETROVIETNAM. Một yêu cầu trọng tâm là làm rõ cơ chế, quy trình phối hợp, bảo đảm mô hình quản lý hoạt động dầu khí thượng nguồn vận hành thông suốt sau khi thay đổi cách thức phân cấp, phân quyền. Nói cách khác, luật chỉ mở khóa thể chế; còn việc nó có rút ngắn được quy trình hành chính hay kéo dài thêm phụ thuộc vào việc Chính phủ dám cắt bỏ trùng lặp trong hướng dẫn đến đâu.
Thu giữ lưu trữ carbon: mảnh ghép mới gắn chặt với hoạt động dầu khí
Nếu cơ chế phân quyền là xương sống, thì thu giữ lưu trữ carbon (CCS) là mảnh ghép chiến lược mới của Luật Dầu khí sửa đổi. Dự thảo tiếp tục tạo cơ sở pháp lý đối với hoạt động thu giữ và lưu trữ carbon dioxide gắn với hoạt động dầu khí, theo hướng quy định nguyên tắc để Chính phủ có không gian chi tiết linh hoạt cho một lĩnh vực còn mới. Nói thẳng, Việt Nam không có lựa chọn khác nếu muốn duy trì dầu khí mà vẫn đi cùng các cam kết quốc tế về khí nhà kính; CCS là vé vào cửa cho dầu khí trong kỷ nguyên trung hòa carbon.
Điểm đáng chú ý là yêu cầu Chính phủ tiếp tục nghiên cứu, quy định cụ thể hơn việc tổ chức thu giữ, xử lý, vận chuyển, bơm ép và lưu trữ carbon dioxide gắn với hoạt động dầu khí, đặc biệt giai đoạn sau khi kết thúc khai thác. Đây chính là lúc các mỏ cũ có thể trở thành kho lưu trữ CO₂, đồng thời giải phóng không gian pháp lý cho các dự án năng lượng tái tạo ngoài khơi dùng chung hạ tầng. Khi Quốc hội khẳng định Luật Dầu khí (sửa đổi) sẽ mở khung pháp lý cho chuỗi giá trị năng lượng mới, nhất là CCS và năng lượng ngoài khơi, thông điệp rất rõ: dầu khí không còn chỉ là khai thác và bán, mà là nền tảng hạ tầng cho một hệ sinh thái năng lượng carbon thấp.
Từ tháo gỡ điểm nghẽn đến khung pháp lý cho dự án năng lượng ngoài khơi độc lập
Luật Dầu khí sửa đổi được đánh giá là sẽ giúp đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tháo gỡ điểm nghẽn và mở khung pháp lý cho chuỗi giá trị năng lượng mới. Nhưng điều đang được giới đầu tư ngoài khơi quan tâm hơn cả là liệu nó có đủ tầm để bao phủ các dự án năng lượng ngoài khơi độc lập — không gắn trực tiếp với mỏ dầu khí nào. Các ý kiến tại phiên họp đề nghị tiếp tục khẩn trương hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động thu giữ, lưu trữ carbon và công trình năng lượng ngoài khơi, nhất là với các dự án độc lập, theo hướng tổng thể, dài hạn, bảo đảm cơ sở pháp lý vững chắc. Nói cách khác, luật hiện mới đặt nền; còn việc có dựng được “ngôi nhà” cho điện gió ngoài khơi, hydrogen, CCS độc lập hay không sẽ phụ thuộc vào các nghị định sắp tới.
Bên cạnh đó, Luật Dầu khí (sửa đổi) được soạn thảo để kế thừa các điều khoản cơ bản của luật hiện hành, bảo đảm tính ổn định, liên tục của các Hợp đồng dầu khí, Hiệp định đã ký kết, đồng thời tương thích với hệ thống pháp luật và các điều ước quốc tế. Mục tiêu là hạn chế tối đa sự không rõ ràng, chồng chéo, bất cập trong điều tra cơ bản và hoạt động dầu khí, qua đó tăng sức hút với đầu tư tư nhân và nước ngoài ở những khu vực nước sâu, xa bờ, nhạy cảm về quốc phòng, an ninh trên Biển Đông. Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã thống nhất trình Quốc hội xem xét, biểu quyết thông qua dự thảo sau khi tiếp thu, chỉnh lý theo kết luận Phiên họp thứ 5, và yêu cầu Chính phủ khẩn trương xây dựng, ban hành văn bản quy định chi tiết. Đây là phép thử cho năng lực thể chế: hoặc biến luật mới thành đòn bẩy phát triển, hoặc để nó thành một lớp thủ tục bổ sung.
Thể chế năng lượng mới: PETROVIETNAM và bài toán trách nhiệm tài chính
Đằng sau mọi thay đổi về kỹ thuật pháp lý là câu chuyện thể chế: PETROVIETNAM sẽ được định vị lại thế nào trong chuỗi năng lượng mới? Luật Dầu khí sửa đổi xác lập và mở rộng phạm vi hoạt động của Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam, phù hợp với yêu cầu phát triển ngành năng lượng trong giai đoạn mới. Theo đánh giá của Bộ Công Thương, định hướng này thể hiện sự chuyển đổi từ tư duy chủ yếu duy trì sản lượng dầu khí sang tạo động lực cho phát triển bứt phá, gắn hoạt động dầu khí với khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Nếu tận dụng đúng, PETROVIETNAM có thể trở thành nhà phát triển hạ tầng ngoài khơi đa năng, kết nối dầu khí, CCS và năng lượng tái tạo.
Tuy nhiên, quyền đi kèm trách nhiệm tài chính. Một nội dung quan trọng là cơ chế xử lý chi phí của PETROVIETNAM, đặc biệt những khoản chi thay nghĩa vụ của nước chủ nhà. Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính yêu cầu Chính phủ ban hành hướng dẫn rõ ràng, thiết lập cơ chế kiểm tra, giám sát chặt chẽ, bảo đảm xử lý minh bạch, đúng quy định. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng lưu ý phải phân định rõ nguồn thu của Nhà nước với hoạt động tài chính doanh nghiệp; từng khoản phải có căn cứ, chứng từ, kiểm toán đầy đủ và chỉ áp dụng với nhóm nghĩa vụ được luật quy định. Đối với nghĩa vụ phát sinh trước Luật Dầu khí năm 2022, yêu cầu là rà soát, chốt số liệu và xử lý dứt điểm, tránh hình thành cơ chế kéo dài. Nếu không, khung pháp lý mới cho năng lượng ngoài khơi rất dễ bị kìm hãm bởi các “cục nợ” tài chính quá khứ.
