Luật Dầu khí sửa đổi là gì và vì sao lại cấp thiết lúc này?
Luật Dầu khí sửa đổi là gói cải cách pháp lý nhằm cập nhật quy định về điều tra, khai thác, phân quyền và phát triển chuỗi giá trị dầu khí, đồng thời tích hợp các hoạt động năng lượng ngoài khơi như thu giữ, lưu trữ cacbon và điện gió, để khơi thông nguồn lực và mở rộng không gian phát triển cho ngành trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng toàn cầu. Tinh thần mới của dự luật không phải là chỉnh sửa kỹ thuật rời rạc, mà là tái thiết cách Nhà nước quản lý và phân quyền năng lượng, chuyển từ mô hình xin – cho sang mô hình giao quyền gắn trách nhiệm kiểm tra, giám sát. Chiều 8.8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã dành phiên thảo luận toàn thể về dự án Luật Dầu khí (sửa đổi), với đa số ý kiến đồng tình về sự cần thiết phải sửa luật trước yêu cầu phát triển mới và biến động thị trường năng lượng. Đây là bước đi mang tính chủ động, thay vì chờ các vướng mắc dồn ứ rồi mới xử lý.
Từ luật khai thác tài nguyên sang công cụ pháp lý cho an ninh năng lượng và chủ quyền
Điểm đáng chú ý của Luật Dầu khí sửa đổi là cách các đại biểu định vị đạo luật này: không chỉ là luật về khai thác tài nguyên, mà phải trở thành công cụ pháp lý góp phần bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa. Ngành dầu khí diễn ra trên không gian biển rộng 1 triệu km2, nơi mỗi giàn khoan, công trình, đường ống vừa mang giá trị kinh tế vừa là “mốc chủ quyền sống” khẳng định hiện diện quốc gia. Bởi vậy, yêu cầu an toàn dầu khí được đề nghị gắn chặt với an ninh, quốc phòng; cơ chế tham vấn giữa cơ quan quản lý chuyên ngành với Bộ Quốc phòng, Bộ Công an cần được ghi rõ ngay trong Luật để tránh cách hiểu tùy tiện sau này. Quan điểm ở đây rất rõ: nếu luật chỉ chăm chăm vào sản lượng và thủ tục mà bỏ quên ý nghĩa chủ quyền, Việt Nam sẽ tự làm yếu vị thế của mình trên biển. Ngược lại, một khung pháp lý coi dầu khí là trụ cột an ninh năng lượng và an ninh quốc gia sẽ tạo nền tảng vững để phát triển các dự án nước sâu, xa bờ nhạy cảm.
Cải cách phân quyền năng lượng: ba cấp quản lý và vai trò mới của Petrovietnam
Cải cách pháp lý dầu khí sẽ vô nghĩa nếu không đi cùng cải cách phân quyền năng lượng. Bộ trưởng Công Thương khẳng định tinh thần xuyên suốt của dự thảo là tăng cường phân cấp, giao quyền, đơn giản hóa thủ tục, nhưng vẫn gắn với kiểm tra, giám sát. Mô hình quản lý mới được thiết kế theo nguyên tắc “cấp nào nắm rõ nhất việc gì thì ra quyết định việc đó”, phân thành ba cấp: Chính phủ và Thủ tướng quyết định các vấn đề vĩ mô như phân lô, ưu đãi đầu tư, quốc phòng – an ninh – đối ngoại; Bộ Công Thương làm đầu mối quản lý nhà nước chuyên ngành; và Petrovietnam được giao quyền đại diện nước chủ nhà trong ký kết, giám sát, phê duyệt các nội dung kỹ thuật của hoạt động dầu khí. Theo các đại biểu, việc mở rộng thẩm quyền của Petrovietnam trong phê duyệt, chấp thuận, giám sát hoạt động dầu khí thể hiện sự chuyển dịch từ can thiệp hành chính trực tiếp sang giao quyền cho chủ thể có năng lực chuyên môn. Nếu cơ chế này được hoàn thiện, Petrovietnam sẽ không còn bị trói bởi những vòng xin ý kiến nhiều cấp, giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị, triển khai dự án và nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn chuỗi giá trị dầu khí.
Mở rộng chuỗi giá trị dầu khí và năng lượng ngoài khơi: từ CCS đến điện gió
Một điểm tiến bộ của Luật Dầu khí sửa đổi là lần đầu đưa hoạt động thu giữ, lưu trữ cacbon (CCS) và năng lượng ngoài khơi gắn với dầu khí vào các chương riêng của luật. Đây không phải động tác “cài thêm một chương cho có”, mà là sự thừa nhận rằng chuỗi giá trị dầu khí đang kéo dài sang các dịch vụ năng lượng mới. Việc tích hợp CCS và năng lượng ngoài khơi giúp tận dụng hạ tầng dữ liệu, cơ sở vật chất của ngành dầu khí mà không chồng lấn với luật chuyên ngành khác. Các đại biểu đề xuất phải tiếp tục xây dựng khung pháp lý cho các dự án CCS độc lập và điện gió ngoài khơi quy mô thương mại – những lĩnh vực gần như còn trống về quy định đồng bộ. Đồng thời, cần quy định rõ quyền nghiên cứu, đề xuất chuyển đổi các mỏ đã hoặc sắp kết thúc khai thác thành cơ sở lưu trữ cacbon; tạo điều kiện cho nhà thầu dầu khí hiện hữu và Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam tận dụng lợi thế dữ liệu địa chất và hạ tầng sẵn có. Nếu làm tốt, Việt Nam có thể “đón đầu” xu hướng địa năng lượng và CCS thay vì lại phải sửa luật mỗi khi xuất hiện công nghệ mới.
Hoàn thiện hành lang pháp lý để khơi thông nguồn lực và tránh sửa luật lặp lại
Các ý kiến tại Quốc hội đều gặp nhau ở một điểm: Luật Dầu khí sửa đổi phải khơi thông nguồn lực nhưng không được tạo thêm tầng thủ tục mới. Các đại biểu đề nghị rà soát toàn bộ quy định về trình tự, thẩm quyền, cơ chế phối hợp để bảo đảm quyền đã giao cho Petrovietnam được thực hiện đầy đủ, không phát sinh thêm thủ tục hành chính ngoài những nội dung Luật đã quy định. Đồng thời, cần phân định rõ các quyết định Petrovietnam thực hiện với tư cách doanh nghiệp và với tư cách được Nhà nước giao nhiệm vụ. Trên bình diện rộng hơn, dự thảo hiện vẫn tập trung vào dầu khí trong khi xu hướng quốc tế chuyển sang quản lý tổng hợp tài nguyên trong lòng đất, gồm dầu khí, hydro tự nhiên, địa nhiệt, khí hiếm và CCS. Việc cho phép hoạt động điều tra dầu khí kết hợp điều tra các tài nguyên năng lượng khác sẽ giúp nâng cao hiệu quả sử dụng dữ liệu, tránh tình trạng “luật chạy theo thực tiễn” rồi liên tục phải sửa. Phó Chủ tịch Quốc hội đã giao các cơ quan liên quan khẩn trương tiếp thu, hoàn thiện dự thảo để trình Quốc hội xem xét, thông qua vào cuối kỳ họp, với Nghị định hướng dẫn dự kiến có hiệu lực đồng thời. Nếu quá trình này giữ được tinh thần cải cách hiện nay, ngành dầu khí và năng lượng ngoài khơi sẽ có khung pháp lý đủ linh hoạt để mở không gian phát triển mới thay vì bị bó buộc trong những khung luật lỗi thời.
