Từ lợi thế giao thông tổng hợp đến tham vọng cực tăng trưởng vùng
Đồng Nai đang theo đuổi một chiến lược phát triển không gian mới, trong đó hạ tầng giao thông đa phương thức được tổ chức thành mạng lưới giao thông liên kết nhằm biến lợi thế sân bay Long Thành, hệ thống cảng biển Đông Nam Bộ và các trục đường bộ, đường sắt, metro thành nền tảng xây dựng cực tăng trưởng mới của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, đồng thời tái cấu trúc đô thị theo hướng đa trung tâm, xanh và thông minh. Đồng Nai hạ tầng giao thông vì thế không chỉ là câu chuyện đầu tư kỹ thuật, mà là lựa chọn mô hình phát triển kinh tế đô thị cho nhiều thập kỷ tới. Là một trong số ít địa phương sở hữu đầy đủ 5 loại hình giao thông, thành phố Đồng Nai đã đầu tư mạnh vào các công trình trọng điểm để hình thành mạng lưới đồng bộ, hiện đại, kết nối các trung tâm kinh tế, công nghiệp, logistics trong khu vực. Cách tiếp cận mới là không xem các tuyến cao tốc, vành đai hay metro như dự án riêng lẻ, mà đặt chúng trong tổng thể liên kết vùng, trên tinh thần cùng quy hoạch, cùng đầu tư, cùng hưởng lợi. Chính sự dịch chuyển tư duy này giải thích vì sao thời điểm hiện nay được coi là bước ngoặt trong việc định hình không gian phát triển mới của Đồng Nai.
Sân bay Long Thành và chuỗi kết nối đến cảng biển Đông Nam Bộ
Nếu coi Đồng Nai là “trái tim trung chuyển” của vùng, thì sân bay Long Thành chính là nhịp đập trung tâm của cấu trúc mới. Giai đoạn 1 của dự án sân bay Long Thành dự kiến được đưa vào khai thác cuối năm 2026, mở ra cửa ngõ hàng không quốc tế với quy mô và vai trò vượt xa một công trình hạ tầng đơn thuần. Song song với đó, các trục cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu, Phan Thiết - Dầu Giây, Dầu Giây - Liên Khương cùng Vành đai 3, Vành đai 4 TP. Hồ Chí Minh đang tạo nên trục đường bộ từ sân bay Long Thành đến cụm cảng Cái Mép - Thị Vải – một trong những động lực lớn của cảng biển Đông Nam Bộ. Đáng chú ý, định hướng phát triển đặt trọng tâm vào chuỗi logistics và hạ tầng hiện đại kết nối Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ, Cảng Cái Mép Hạ với sân bay Long Thành. Khi chuỗi kết nối này hoàn thiện, ưu thế của Đồng Nai không chỉ nằm ở một sân bay quốc tế hay vài tuyến cao tốc, mà ở khả năng tổ chức kết nối đồng bộ giữa hàng không, đường bộ, đường sắt, đường thủy và cảng biển. Sân bay Long Thành kết nối đa phương thức sẽ là điểm bùng phát cho kinh tế hàng không, dịch vụ quốc tế và các hành lang logistics xuyên vùng.
Ngày 27/8/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 255/NQ-CP về xây dựng công trình cấp bách kéo dài tuyến metro Bến Thành - Suối Tiên đến trung tâm hành chính thành phố Đồng Nai và sân bay Long Thành. Đây không chỉ là một tuyến giao thông mới, mà là quyết định đặt kinh tế đô thị Đồng Nai vào cùng hệ sinh thái hạ tầng với trung tâm TP. Hồ Chí Minh, tạo điều kiện hình thành các khu đô thị, thương mại, dịch vụ dọc hành lang giao thông công cộng. Metro được kỳ vọng trở thành “xương sống” của hệ thống giao thông đô thị, giảm áp lực đường bộ và mở không gian phát triển mới.
Nhơn Trạch: đô thị logistics ở điểm nối ba hệ thống kinh tế
Nhơn Trạch đang nổi lên như mắt xích chiến lược trong cấu trúc mới của Đồng Nai. Với quy mô quy hoạch khoảng 41.078 ha và từ năm 2016 đã được định vị là đô thị công nghiệp – cảng, dịch vụ và đô thị vệ tinh của vùng TP. Hồ Chí Minh, khu vực này sau gần một thập kỷ phát triển đã bước sang giai đoạn định hình vai trò mới trong mạng lưới đô thị và kinh tế vùng. Theo định hướng tổng quát, Nhơn Trạch đô thị logistics sẽ phát triển thành đô thị công nghiệp – dịch vụ – logistics hiện đại, đa trung tâm, gắn chặt với TP. Hồ Chí Minh, sân bay Long Thành và hệ thống cảng. Lợi thế lớn nhất của Nhơn Trạch là khả năng trở thành điểm nối giữa ba hệ thống kinh tế: thị trường và dịch vụ của TP. Hồ Chí Minh; hàng không và dịch vụ quốc tế của Long Thành; cảng biển, logistics và công nghiệp của Phước An – Cái Mép/Thị Vải. Cảng Phước An đã đi vào khai thác, các tuyến đường vành đai, cao tốc, cầu kết nối đang hình thành, trong khi đường sắt Thủ Thiêm – Long Thành được chuẩn bị ở cấp độ dự án. Qua đó, Nhơn Trạch không chỉ là nơi tập trung khu công nghiệp, logistics mà còn hướng tới đô thị đầy đủ điều kiện để người dân sinh sống và làm việc lâu dài.
Tuy nhiên, thách thức của Nhơn Trạch là không để hạ tầng giao thông biến thành các tuyến đi qua, chỉ phục vụ hành trình mà bỏ quên không gian sống. Đề án phát triển nhấn mạnh yêu cầu chuyển hóa lợi thế vị trí, đất đai, công nghiệp, sông nước và hạ tầng thành việc làm, chất lượng sống và giá trị đầu tư bền vững ngay tại địa phương. Tầm nhìn đến năm 2050, khu vực Long Thành – Nhơn Trạch được định hướng trở thành một trong những trung tâm với quy mô dân số từ 2–2,5 triệu người. Nếu Đồng Nai không xây dựng được các trung tâm đô thị đủ sức hút, hệ thống dịch vụ chất lượng và không gian công cộng tương xứng, mạng lưới giao thông liên kết sẽ bị giảm hiệu quả, biến Nhơn Trạch thành “vùng chuyển tiếp” thay vì cực phát triển. Lựa chọn chiến lược ở đây rõ ràng: hoặc xây một đô thị logistics sống động, hoặc chấp nhận trở thành trạm trung chuyển thiếu bản sắc.
Quy hoạch đột phá: giao thông đa tầng, đô thị ven sông và đô thị sân bay
Điều khiến Đồng Nai khác với nhiều địa phương đang mở rộng hạ tầng giao thông là cách tỉnh dùng quy hoạch để dẫn dắt phát triển. Nghị quyết số 16 đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy, quy hoạch thành phố Đồng Nai với tầm nhìn dài hạn theo không gian phát triển mở, hạ tầng giao thông đa chiều, cấu trúc đô thị đa tầng, đa trung tâm, lấy hệ thống sông và hệ sinh thái tự nhiên làm trục cảnh quan chủ đạo. Quy hoạch và phát triển sông Đồng Nai được xem là trục không gian chiến lược, vừa là trung tâm sinh thái, văn hóa, cảnh quan, vừa là hạt nhân cho đô thị ven sông hiện đại, tận dụng giao thông đường thủy để kết nối các cực tăng trưởng và thúc đẩy kinh tế, dịch vụ, du lịch bền vững. Trong cấu trúc phát triển mới, Long Thành được định hướng là đô thị sân bay đẳng cấp quốc tế, đồng thời là cực tăng trưởng và trung tâm động lực của thành phố Đồng Nai và toàn vùng Đông Nam Bộ. Đến năm 2035, mục tiêu là hình thành mô hình đô thị ven sông và đô thị sân bay, đa trung tâm, đa mục tiêu, hướng tới phát triển xanh, thông minh. Không gian phát triển được tổ chức linh hoạt theo mô hình đa trung tâm, đa cực, đa tầng, liên kết đồng bộ mặt đất, mặt nước, vùng trời, lòng đất và không gian số. Đây là cách Đồng Nai khai thác lợi thế địa lý và hệ sinh thái tự nhiên không phải như “cảnh quan trang trí”, mà như tài sản chiến lược gắn với kinh tế đô thị, kinh tế hàng không, kinh tế cửa khẩu và kinh tế nội địa.
Trên phương diện đời sống người dân, quy hoạch mới cũng thể hiện một quan điểm đáng chú ý: quyền được hưởng lợi từ hạ tầng và không gian đô thị. Phường Biên Hòa, với diện tích khoảng 21km², dân số hơn 82.000 người và gần 10km bờ sông Đồng Nai, được xem là nơi thử nghiệm mô hình đô thị ven sông. Theo Bí thư Đảng ủy phường Biên Hòa Nguyễn Minh Bình, quy hoạch không chỉ định hình diện mạo Biên Hòa xanh, hiện đại, hạnh phúc mà phải tạo được nguồn lực phát triển, và “trên hết, người dân phải là đối tượng được hưởng lợi từ thành quả quy hoạch”. Đây là câu trả lời cho lo ngại thường thấy ở các đại dự án: hạ tầng đẹp nhưng xa lạ với cư dân. Nếu Đồng Nai duy trì được nguyên tắc người dân là trung tâm, mạng lưới giao thông liên hoàn sẽ chuyển thành mạng lưới cơ hội, chứ không chỉ là lưới đường trên bản đồ.
Không gian trung chuyển chiến lược và tương lai cực tăng trưởng Đồng Nai
Nhìn tổng thể, chiến lược của Đồng Nai là xây dựng một không gian trung chuyển chiến lược, gắn kết chặt chẽ giữa kinh tế đô thị, kinh tế hàng không, kinh tế cửa khẩu và kinh tế nội địa. Hàng loạt dự án sân bay, cao tốc, vành đai, đường sắt và metro đang mở rộng không gian phát triển và đưa thành phố Đồng Nai trở thành cực tăng trưởng mới của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Khi đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, tuyến Thủ Thiêm – Long Thành, cùng metro kéo dài đến sân bay Long Thành được triển khai đồng bộ, sân bay Long Thành kết nối sẽ không chỉ là trục vận chuyển, mà là “hạt nhân TOD” – định hình các vành đai đô thị, thương mại, dịch vụ mới. Các hành lang chủ đạo đã được xác định: TP. Hồ Chí Minh – đô thị Biên Hòa – đô thị Long Thành – khu bến cảng Phước An là hành lang hàng không – cảng biển – logistics – dịch vụ hiện đại. Nghị quyết số 16 đặt mục tiêu quy hoạch tổng thể có tầm nhìn 100 năm, đủ sức dẫn dắt phát triển, tổ chức không gian mở, linh hoạt, thích ứng cao. Câu hỏi còn lại không nằm ở hướng đi – vốn đã rõ – mà ở năng lực thực thi: Đồng Nai có giữ được nhịp triển khai các đại công trình, đồng thời bảo vệ hệ sinh thái sông nước và bảo đảm người dân là chủ thể hưởng lợi? Nếu trả lời được, tỉnh không chỉ có mạng lưới giao thông liên hoàn mà còn sở hữu một mô hình phát triển đô thị – kinh tế đáng tham khảo cho nhiều địa phương khác.
