Thị trường 200.000 sản phẩm và một định nghĩa đáng báo động
Hàng mỹ phẩm giả là những sản phẩm được sản xuất, đóng gói và gắn nhãn nhằm bắt chước thương hiệu hoặc giả mạo giấy tờ hợp pháp, nhưng không đáp ứng tiêu chuẩn an toàn, có thể chứa thành phần bị cấm, sai công thức gốc hoặc không rõ nguồn gốc, gây nguy cơ kích ứng, nhiễm độc và tổn hại lâu dài cho sức khỏe da và toàn cơ thể người dùng. Theo thống kê của Bộ Y tế, đến cuối năm 2025, thị trường nội địa đang lưu hành khoảng 200.000 sản phẩm mỹ phẩm, gồm 150.000 sản phẩm nhập khẩu và 50.000 sản phẩm nội địa. Con số lớn này sẽ là niềm vui nếu hệ thống kiểm soát chất lượng mỹ phẩm đủ chặt. Vấn đề nằm ở chỗ cơ chế cấp số tiếp nhận trước khi lưu hành được thiết kế để nhanh, không phải để an toàn. Quy định hiện hành cho phép cơ quan nhà nước không cấp phép trước, không yêu cầu thử nghiệm lâm sàng, doanh nghiệp chỉ cần nộp Phiếu công bố trực tuyến để được hệ thống tự động cấp số tiếp nhận. Đây là “cánh cửa rộng mở” cho các đối tượng sản xuất mỹ phẩm giả.
Cơ chế tiền công bố: ưu tiên tốc độ, bỏ quên an toàn
Về lý thuyết, cơ chế “tiền công bố” giúp giảm thủ tục, tiết kiệm chi phí cho doanh nghiệp. Nhưng khi ý thức tuân thủ pháp luật còn thấp, nó trở thành công cụ bị lạm dụng. Các đối tượng làm hàng giả dễ dàng xin cấp số cho một sản phẩm hợp lệ, rồi in mã số này lên mỹ phẩm kém chất lượng, khiến người tiêu dùng nhầm đây là dấu bảo chứng từ cơ quan quản lý. Nói thẳng, hệ thống đã ưu tiên tốc độ thay vì an toàn. Khả năng hậu kiểm hiện nay chỉ chạm tới khoảng 13% trong 2.500 cơ sở đang hoạt động mỗi năm. Khâu kiểm nghiệm cũng chỉ lấy được từ 2.400 đến 3.400 mẫu, tương đương chưa tới 1,7% tổng sản phẩm lưu hành. Một câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Tỷ lệ này cho thấy hàng trăm ngàn sản phẩm chưa từng được đánh giá độc lập về vi sinh hay kim loại nặng”. Khi hàng loạt sản phẩm không được kiểm tra, người dùng bị đẩy vào thế đánh cược với sức khỏe.
Hậu kiểm lỏng lẻo, mỹ phẩm giả và nhập lậu tung hoành
Khi đầu vào được “mở khóa”, kỳ vọng đặt vào hậu kiểm. Nhưng thực tế, năng lực hậu kiểm lại mỏng và thụ động. Cơ quan quản lý thường chỉ vào cuộc sau khi có khiếu nại, tạo một khoảng trễ đủ dài để mỹ phẩm giả, mỹ phẩm nhập lậu tiêu thụ ồ ạt. Thương mại điện tử với tính ẩn danh, quảng cáo sai sự thật từ người có sức ảnh hưởng càng khiến việc kiểm soát chất lượng mỹ phẩm khó khăn. Không ít vụ sản xuất, buôn bán mỹ phẩm giả quy mô lớn đã bị triệt phá, cho thấy mức độ khai thác lỗ hổng pháp lý là rất cao. Cùng lúc đó, một vụ việc mỹ phẩm nhập lậu điển hình ở Bắc Ninh cho thấy hệ thống chỉ phản ứng khi phát hiện sai phạm lớn: một công ty bị xử phạt 180 triệu đồng vì tàng trữ, kinh doanh lô mỹ phẩm nhập lậu trị giá hơn 600 triệu đồng, toàn bộ tang vật phải tiêu hủy để bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng. Đây là biện pháp cần thiết, nhưng bản chất vẫn là “chữa cháy”.
Hệ lụy sức khỏe: mỹ phẩm an toàn không còn là điều hiển nhiên
Sự xuất hiện tràn lan của mỹ phẩm kém chất lượng để lại hệ lụy trực tiếp lên sức khỏe cộng đồng. Báo cáo từ Bệnh viện Da liễu TP.HCM ghi nhận viêm da tiếp xúc dị ứng leo lên vị trí thứ 3 trong số bệnh da liễu phổ biến, với yếu tố mỹ phẩm đóng vai trò quan trọng. Đáng lo hơn là tình trạng lạm dụng Corticosteroid trong mỹ phẩm tự pha chế: ban đầu cho cảm giác trắng nhanh, sạch mụn, nhưng dùng lâu phá vỡ hàng rào bảo vệ da, ức chế tổng hợp collagen, gây teo da, nghiện corticoid, bùng phát viêm và hoại tử tế bào khi ngừng sử dụng. Trong bối cảnh hàng trăm ngàn sản phẩm chưa từng được đánh giá độc lập, khái niệm “mỹ phẩm an toàn” không còn là chuẩn mặc định mà là đặc quyền của những người đủ tỉnh táo để nghi ngờ, đọc kỹ thành phần và tránh xa các sản phẩm không rõ nguồn gốc. Người tiêu dùng đang phải trả giá cho sự dễ dãi của hệ thống quản lý.
Siết phạt là đúng, nhưng chưa đủ để bảo vệ người dùng
Trước tình trạng mỹ phẩm giả và nhập lậu lộng hành, Chính phủ đã ban hành Nghị định 90/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/5/2026, tập trung tăng mức răn đe với hoạt động kinh doanh vi phạm. Mức phạt tiền được nâng lên tối đa 100 triệu đồng cho cá nhân và 200 triệu đồng cho tổ chức; các hành vi sản xuất sai công thức, dùng chất cấm, giả mạo tài liệu hoặc sản xuất không phép đều bị xử phạt và có thể bị tước giấy phép, đình chỉ hoạt động, buộc nộp lại lợi nhuận bất hợp pháp. Chiến lược kiểm tra cũng chuyển từ thanh tra định kỳ sang hậu kiểm đột xuất dựa trên phân tích dữ liệu rủi ro. Tuy vậy, nếu dữ liệu công bố chưa được số hóa đầy đủ, nếu người tiêu dùng chưa thể truy xuất nguồn gốc bằng mã QR công khai, thì ngay cả các chiến dịch tiêu hủy mỹ phẩm nhập lậu cũng chỉ là phần nổi của tảng băng. Muốn bảo vệ da và sức khỏe, người dùng buộc phải chủ động thận trọng, thay vì tin rằng mọi sản phẩm trên kệ đều đã được đảm bảo an toàn.
