Triệu chứng chưa đủ để kết luận thiếu vi chất
Thiếu sắt là tình trạng cơ thể không có đủ lượng sắt dự trữ, khiến việc tạo hemoglobin trong hồng cầu bị ảnh hưởng và có thể tiến triển thành thiếu máu khi thiếu hụt nghiêm trọng hơn. Thiếu sắt và thiếu máu do thiếu sắt là hai giai đoạn của cùng một vấn đề, nhưng không đồng nghĩa: thiếu máu xuất hiện khi số lượng hồng cầu giảm. Cơ thể có thể thiếu sắt do ăn không đủ, hấp thu kém, mất máu hoặc nhu cầu tăng. Mệt mỏi, khó tập trung, chóng mặt và hụt hơi có thể xuất hiện trước khi thiếu máu rõ rệt; thiếu sắt dấu hiệu nặng hơn còn có thể gồm da nhợt, tim đập nhanh, đau đầu, móng giòn, ngủ kém và rụng tóc. Tuy nhiên, rụng tóc, mệt mỏi hay mất ngủ cũng có nhiều nguyên nhân khác, nên riêng các biểu hiện này không xác nhận thiếu vi chất.
Nhìn vào nguy cơ, không chỉ nhìn vào triệu chứng
Điều hữu ích hơn việc tự ghép triệu chứng với một loại vitamin là xem xét hoàn cảnh sức khỏe và chế độ ăn. Người có kinh nguyệt nhiều, mất máu kéo dài, thiếu máu hoặc khẩu phần thiếu sắt có thể cần được đánh giá dự trữ sắt. Với vitamin B12, nguy cơ đáng chú ý hơn ở người ăn thuần chay mà không có nguồn bổ sung phù hợp, người mắc bệnh hoặc từng phẫu thuật dạ dày–ruột, cũng như người bị tê bì hay rối loạn cảm giác chưa rõ nguyên nhân. Dùng metformin kéo dài cũng là lý do để cân nhắc đánh giá B12, nhất là khi có thiếu máu hoặc triệu chứng thần kinh. Những yếu tố này không tự xác lập chẩn đoán; chúng giúp bác sĩ quyết định nên hỏi thêm gì, khám ra sao và xét nghiệm nào có thể làm thay đổi hướng xử trí.
Xét nghiệm có mục tiêu mới giúp trả lời đúng câu hỏi
Xét nghiệm vi chất nên được cân nhắc khi có dấu hiệu gợi ý, yếu tố nguy cơ hoặc bệnh lý khiến kết quả có thể ảnh hưởng đến cách điều trị. Để đánh giá thiếu sắt, bác sĩ có thể chỉ định công thức máu và ferritin; ferritin là xét nghiệm máu phản ánh lượng sắt dự trữ. Không nên tự mua sắt chỉ vì chỉ số sắt huyết thanh thấp, bởi ferritin cũng có thể tăng khi viêm và cần được diễn giải cùng bối cảnh lâm sàng. Hướng dẫn chẩn đoán mới của Hiệp hội Huyết học Hoa Kỳ đưa ra ngưỡng ferritin rõ hơn, đồng thời nâng tiêu chí nhận diện thiếu sắt; một số người trước đây được xem là bình thường có thể cần được đánh giá lại. Bác sĩ cũng cần xem bệnh sử, khẩu phần và thuốc đang dùng trước khi quyết định xét nghiệm.
Đừng biến viên bổ sung thành phép thử
Tự uống nhiều loại viên để xem triệu chứng có đỡ không là cách thử thiếu tin cậy và có thể dẫn đến bổ sung không cần thiết. Khi cơ thể đã đủ, dùng thêm không đồng nghĩa với khỏe hơn; nhiều sản phẩm dùng cùng lúc còn có thể khiến một vi chất bị nạp dư do trùng thành phần. Nếu xác định thiếu sắt, việc điều trị thường nhằm phục hồi dự trữ bằng thuốc uống hoặc truyền, đồng thời xử lý nguyên nhân nền nếu có. Vitamin tổng hợp cũng không mặc nhiên phòng được bệnh: với người trưởng thành sống trong cộng đồng, không mang thai và chưa xác định thiếu hụt, bằng chứng chưa đủ để khuyến cáo dùng nhằm phòng bệnh tim mạch hoặc ung thư. Hãy trao đổi với nhân viên y tế về triệu chứng, nguy cơ và thuốc đang dùng trước khi bổ sung. Kết luận thực tế rất rõ: xét nghiệm đúng chỉ định tốt hơn đoán bệnh qua tóc rụng hay một đêm mất ngủ.
