Số hóa giáo dục: Từ kỳ vọng giảm việc đến thực tế gánh nặng kép
Số hóa giáo dục là việc dùng các phần mềm, hồ sơ điện tử và hệ thống quản lý học sinh để thay thế hoặc thu gọn công việc hành chính trên giấy, giúp giáo viên có nhiều thời gian hơn cho giảng dạy, hỗ trợ học sinh và phát triển chuyên môn thay vì bị cuốn vào việc nhập liệu, viết sổ và làm báo cáo lặp lại. Nhưng ở nhiều trường, số hóa không diễn ra theo lời hứa công nghệ. Đầu năm học 2026-2027, giáo viên và tổ chuyên môn phải xây dựng kế hoạch, báo cáo, sổ sách trên hệ thống phần mềm số hóa, nhập dữ liệu liên tục. Kỳ vọng là giảm giấy tờ, kết quả là họ vừa ôm hồ sơ điện tử vừa không được phép bỏ hồ sơ giấy, tạo thành một quy trình kép nặng nề và vô lý.
Khi một tay làm số, một tay làm giấy: công nghệ nhân ba thời gian hành chính
Trường tiểu học Kim Đồng đã bước sang năm thứ ba thực hiện học bạ số, nhưng cách triển khai cho thấy số hóa giáo dục mới ở mức nửa vời. Theo cô N.T.H., giáo viên phải vừa nhập học bạ số vừa hoàn thiện học bạ giấy, bất chấp việc dữ liệu điện tử đã có đầy đủ. Đáng nói hơn, năm học 2025-2026, trường đổi đơn vị cung cấp phần mềm, chuyển sang ứng dụng mới, khiến việc đồng bộ dữ liệu trở thành ác mộng: cột đánh giá “T” có thể nhảy sang “H” hoặc “Đ”, sai form, lỗi kỹ thuật và lỗi chính tả buộc giáo viên phải sửa đi sửa lại. Một lớp 35 học sinh mà mất tới hai tháng mới hoàn tất học bạ số và xuất sang cơ sở dữ liệu quản lý trường học để kiểm tra, rồi tiếp tục sửa. Đây không phải chuyển đổi số, mà là nhân bản công việc hành chính. Câu nói “Công nghệ không giải phóng sức lao động mà đang nhân ba thời gian hành chính” là một lời cảnh báo đáng nhớ.
Màn hình thay thế ánh mắt học sinh: thời gian giảng dạy bị bào mòn
Vấn đề không chỉ là mệt, mà là giáo viên bị kéo rời khỏi lớp học – nơi họ đáng lẽ phải dành phần lớn năng lượng. Cô N.T.H. dạy một ngày 8 tiết, tối về vẫn nhận tin nhắn chỉ đạo công việc, từ học bạ số đến sổ họp viết tay và giáo án điện tử. Giáo án phải chia ba cột, tích hợp công dân số, kỹ năng AI, giáo dục địa phương, nội dung học tập theo đạo đức Bác Hồ, rồi chỉnh sửa theo ý tổ trưởng chuyên môn; soạn bài cho một tuần dạy mất đến 3–4 ngày. Thời gian đó đáng ra dành cho chuẩn bị bài giảng sinh động, tương tác với học sinh, lại bị tiêu tốn vào việc chỉnh form và trình bày. Chính cô thừa nhận “Thời gian nhìn vào màn hình máy tính và giấy tờ nhiều hơn thời gian nhìn vào học sinh”. Khi ánh mắt của thầy cô dồn vào cột dữ liệu và ô nhập liệu, chất lượng mối quan hệ thầy – trò khó tránh khỏi suy giảm.
Hệ thống quản lý học sinh chưa tích hợp: báo cáo chồng chéo, việc lặp lại
Một trong những biểu hiện rõ nhất của số hóa nửa vời là hệ thống quản lý học sinh không được tích hợp toàn diện, dẫn đến công việc lặp lại vô nghĩa. Có nơi, học sinh điểm danh mỗi ngày bằng quét khuôn mặt, nhưng giáo viên vẫn phải kiểm tra sĩ số trên sổ chủ nhiệm giấy, như thể công nghệ chỉ có giá trị minh họa. Giáo viên Vật lý ở một trường THPT tại phường Tân Bình cho biết nỗi lo thanh tra – kiểm tra buộc họ lập thêm nhiều kế hoạch phụ đạo trên hệ thống điện tử, rồi in ra nộp bản giấy, thậm chí làm dư hồ sơ để “khi thanh tra, kiểm tra hỏi gì cũng có”. Dữ liệu học bạ số phải chỉnh sửa nhiều lần, xuất lên hệ thống rồi kiểm tra và sửa tiếp. Các thao tác xử lý báo cáo, sửa form, đối chiếu giữa giấy và số này không thêm giá trị chuyên môn, chỉ góp phần gia tăng công việc hành chính và kéo dài thời gian làm việc sau bục giảng.
Thông tư 15: cơ hội cắt bỏ hồ sơ giấy, nhưng ý chí thực thi mới là điểm quyết định
Năm học 2026-2027, hồ sơ điện tử của giáo viên được thực hiện theo Thông tư 15, với mục tiêu tinh giản gọn nhẹ và coi hồ sơ số là hình thức chủ yếu, có giá trị pháp lý tương đương hồ sơ giấy. Văn bản nhấn mạnh nếu đã sử dụng hồ sơ điện tử hợp pháp thì không bắt buộc lập hồ sơ giấy tương ứng. Nếu các trường thực sự tuân thủ, số hóa giáo dục có thể chuyển từ “gánh nặng kép” thành công cụ giảm tải, mở thêm thời gian cho giáo viên tập trung vào chuyên môn, đúng như kỳ vọng Thông tư 15 sẽ giảm bớt áp lực. Nhưng văn bản chính sách không tự thay đổi thực tế; điều quyết định nằm ở cách hiệu trưởng, tổ chuyên môn và cơ quan quản lý thực thi. Chừng nào giáo viên vẫn bị yêu cầu làm đồng thời hồ sơ giấy và số cho cùng một nội dung, chừng đó chuyển đổi số vẫn là khẩu hiệu đẹp trên văn bản, còn trong đời sống nghề giáo, nó đang bào mòn mùa hè, thời gian và tâm huyết của người thầy.
