Sách giáo khoa khan hiếm: vấn đề không còn là chuyện “đã in đủ hay chưa”
Tình trạng khan hiếm sách giáo khoa là việc dù tổng số bản in được tuyên bố là đủ so với nhu cầu, phụ huynh vẫn khó mua đủ đầu sách cho con do các trục trặc trong khâu phân bổ, thông tin và phối hợp giữa các cấp quản lý, khiến việc chuẩn bị cho năm học mới trở thành một cuộc chạy đua đầy rủi ro về thời gian và công sức. Đã qua một ngày sau mốc 30/8 – thời hạn Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu phải bảo đảm đủ sách giáo khoa cho năm học 2026-2027 – phụ huynh tại Hà Nội, TPHCM và nhiều địa phương vẫn phải xếp hàng tìm sách cho con. Điều này cho thấy vấn đề cốt lõi không nằm ở kho sách, mà nằm ở một hệ thống tổ chức chưa vận hành trơn tru. Khi một nhiệm vụ tối thiểu là bảo đảm sách cho học sinh trước khai giảng còn không làm được, câu hỏi cần đặt ra là: ai đang chịu trách nhiệm đến cùng cho sự rối ren này?
Phụ huynh mua sách: từ xếp hàng nhiều lần đến chấp nhận giá cao trên mạng
Trải nghiệm phụ huynh mua sách giáo khoa năm nay có đủ sắc thái của một hành trình đầy rủi ro và bất tiện. Nhiều người phải đến trụ sở nhà xuất bản ở TPHCM xếp hàng nhiều lần; có phụ huynh cho biết đã đi mua đến lần thứ năm cho con và cháu mà vẫn thiếu sách Toán, Tiếng Việt lớp 2. Có em học sinh lớp 9 vẫn thiếu Công nghệ, Lịch sử - Địa lý, Tin học, Toán tập 2. Khi mua trực tiếp không đủ, một số phụ huynh chuyển sang mua sách giáo khoa online, chấp nhận giá sách giáo khoa cao, có khi cao gấp nhiều lần giá niêm yết. Việc phụ huynh mua sách trong tình trạng bị động như vậy khiến thị trường sách trở thành mảnh đất cho đầu cơ và thổi giá. Một cuốn sách vốn phải là vật dụng phổ thông bỗng trở thành hàng hiếm, đòi hỏi người mua vừa có thời gian, vừa có tiền, lại cần thêm một chút may mắn.
Chính sách cải cách, nhiều bộ sách và sự thiếu nhất quán thông tin
Điều mỉa mai là hệ thống chính sách được thiết kế để cải thiện chất lượng chương trình lại đang góp phần tạo ra khan hiếm sách giáo khoa. Bộ Giáo dục và Đào tạo liên tục thay đổi chủ trương và bộ sách áp dụng, khiến phụ huynh bị đặt vào thế không biết nên mua bộ nào, mua lúc nào. Nhiều người không dám mua trước vào đầu hè vì chưa rõ trường sẽ dùng bộ sách nào trong năm học mới. Thông cáo ngày 7/7 khuyến khích tái sử dụng sách cũ, nhưng lại không chỉ rõ bộ sách, phiên bản, môn học, trường nào được áp dụng. Đồng thời, năm học 2026-2027 chuyển sang dùng bộ “Kết nối tri thức”, trong khi năm trước dùng “Chân trời sáng tạo” và “Cánh diều”. Câu hỏi đầy bức xúc của một phụ huynh – "Hai bộ sách hai năm học theo hai hướng khác nhau mà bảo tái dùng sách cũ thì con tôi học như nào" – phản ánh rõ sự bất hợp lý: chính sách được ban ra mà không tính đến cách người dân thực sự phải sử dụng nó.
Khi trách nhiệm bị chia nhỏ: lỗi hệ thống đang đẩy phụ huynh ra tuyến đầu
Nhà xuất bản khẳng định đã hoàn thành cung ứng hơn 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, tham khảo tính đến ngày 15/8, đồng thời cho rằng đã đáp ứng đầy đủ và vượt nhu cầu đặt hàng của các trường và địa phương. Trong khi đó, lý do thiếu sách được giải thích là do trường không gửi yêu cầu đúng hạn, còn trường lại chờ hướng dẫn của Sở Giáo dục, Sở thì đợi kế hoạch chính thức về cấp miễn phí sách. Kế hoạch miễn phí sách tại TPHCM chỉ được ban hành ngày 14/8, khiến các trường đặt sách dồn dập khi năm học đã cận kề. Chuỗi trì hoãn này tạo ra một vòng luẩn quẩn: mỗi bên chỉ chịu trách nhiệm “phần việc của mình”, kết quả là không ai chịu trách nhiệm cho việc học sinh vẫn thiếu sách ngày 29/8. Khi hệ thống vỡ vụn như vậy, phụ huynh bị đẩy ra tuyến đầu: tự chạy khắp nơi, tự chấp nhận giá cao, tự gánh rủi ro. Đó không phải là cách một hệ thống giáo dục tôn trọng thời gian và sức lực của gia đình học sinh.
Một năm học không nên mở màn bằng cuộc đua sách giáo khoa
Một nền giáo dục nói nhiều về giảm áp lực cho học sinh không thể bắt đầu năm học bằng việc bắt cha mẹ chạy khắp nơi tìm từng cuốn sách. Sách giáo khoa lẽ ra phải là thứ được chuẩn bị sẵn, không phải là món hàng hiếm buộc phụ huynh phải cắn răng mua sách giáo khoa online với giá sách giáo khoa cao. Khi khan hiếm sách giáo khoa lặp lại hết năm này sang năm khác, dù lượng in được thông báo là dồi dào, điều đó chứng minh lỗi nằm ở hệ thống phân bổ và thông tin chứ không phải ở túi tiền của phụ huynh. Điều phụ huynh cần không phải là những lời giải thích xem trách nhiệm thuộc về bên nào, mà là một cơ chế dự báo nhu cầu, thông báo rõ ràng, cung ứng đúng thời điểm và chịu trách nhiệm đến cùng. Nếu không, mỗi mùa tựu trường sẽ tiếp tục là một phép thử kiên nhẫn, tiền bạc và may rủi đối với các gia đình – đúng lúc họ cần được tập trung cho việc học của con, chứ không phải săn lùng sách.
