Từ làng nghề chạm khắc nghìn năm đến tham vọng điểm đến du lịch
Làng nghề chạm khắc Sơn Đồng là cộng đồng thủ công lâu đời ở phía Tây Hà Nội, nơi nghề điêu khắc gỗ, sơn son thếp vàng gắn với hệ thống di tích, lễ hội và đời sống tín ngưỡng, đang chuyển mình từ một làng sản xuất truyền thống sang điểm đến du lịch văn hóa với trọng tâm là trải nghiệm làng nghề và bảo tồn di sản thủ công mỹ nghệ cho thế hệ sau.
Vấn đề không còn là “có phát triển du lịch hay không”, mà là Sơn Đồng sẽ chọn con đường nào để di sản sống được bằng kinh tế. Hà Nội hiện có hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề, trong đó 337 làng nghề, làng nghề truyền thống và nghề truyền thống đã được công nhận. Nếu Sơn Đồng không nhanh chóng định vị mình bằng sản phẩm trải nghiệm khác biệt, làng nghề chạm khắc này sẽ chìm trong một “rừng” điểm đến tương tự. Ngày 17/01/2026, danh hiệu “Làng thủ công thế giới về tác phẩm chạm khắc gỗ tâm linh và sơn mài mạ vàng” là lời mời rõ ràng: hoặc biến danh hiệu thành tour du lịch văn hóa Hà Nội, hoặc để nó nằm trên giấy chứng nhận treo tường.
Ngày khảo sát 22/10: Khi du lịch bắt đầu từ câu hỏi “trải nghiệm là gì?”
Ngày 22/10, một chương trình khảo sát và hội nghị về “Nâng cấp chất lượng dịch vụ và kết nối điểm đến du lịch của xã Sơn Đồng với các doanh nghiệp lữ hành trên địa bàn TP. Hà Nội năm 2026” diễn ra ngay tại làng nghề. Trước hội nghị, đại diện doanh nghiệp lữ hành và báo chí đi khảo sát Đền Thượng, chùa Diên Phúc, các cơ sở sản xuất, đình làng và Trung tâm thiết kế sáng tạo, để nhìn thẳng vào câu hỏi: Sơn Đồng có gì đủ hấp dẫn để khách quay lại nhiều lần?
Đây không phải chuyến tham quan xã giao. Nó là phép thử đầu tiên cho tham vọng đưa Sơn Đồng lên bản đồ du lịch văn hóa Hà Nội. Theo Trưởng phòng Lữ hành của cơ quan quản lý du lịch thành phố, Nghị quyết số 26-NQ/TW về phát triển du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn buộc các địa phương phải đổi mới quản lý, sản phẩm và chất lượng dịch vụ, đồng thời tăng liên kết trong chuỗi giá trị du lịch. Nếu Sơn Đồng chỉ bán tượng gỗ như một “xưởng sản xuất lớn”, làng nghề sẽ bỏ lỡ cơ hội biến mỗi chuyến tham quan thành một câu chuyện di sản sống.
Di sản thủ công mỹ nghệ: Tài nguyên kinh tế nếu được kể bằng trải nghiệm
Nghề chạm khắc, sơn mỹ nghệ ở Sơn Đồng được hình thành từ thời Tiền Lê, gắn với vị tướng Đào Trực truyền dạy cho dân làng; Đền Thượng thờ Tổ nghề đã được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Trải qua nhiều thế hệ, người thợ nơi đây tạo nên tượng thờ, đồ thờ, sản phẩm sơn son thếp vàng xuất hiện tại nhiều công trình văn hóa quan trọng của Thủ đô. Đằng sau mỗi sản phẩm thủ công là câu chuyện về bàn tay người thợ, kỹ thuật truyền qua nhiều đời và bản sắc của vùng đất.
Vấn đề là những câu chuyện đó hiện vẫn chủ yếu nằm trong ký ức nghệ nhân và trong không gian thờ tự, thay vì trở thành trải nghiệm làng nghề có cấu trúc rõ ràng. Thành phố đã xác định di sản thủ công mỹ nghệ là nguồn tài nguyên quan trọng để phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch văn hóa và thiết kế sáng tạo. Nếu không biến kỹ thuật chạm khắc, sơn son thếp vàng thành hoạt động để khách được xem, được làm, được nghe giải thích, Sơn Đồng sẽ tiếp tục bán “sản phẩm vô danh” thay vì bán “di sản có câu chuyện”.
Thiết kế trải nghiệm làng nghề: Từ xem thợ làm đến tham gia “dát vàng”
Điểm tích cực là Sơn Đồng đã bắt đầu đi đúng hướng. Địa phương định hướng phát triển các sản phẩm du lịch kết hợp tham quan di tích, tìm hiểu lịch sử làng nghề, xem trình diễn kỹ thuật chạm khắc, sơn son thếp vàng và cho du khách trực tiếp tham gia một số công đoạn thủ công đơn giản. Du khách đã có thể trải nghiệm các công đoạn điêu khắc, “dát vàng” trên sản phẩm thủ công, thay vì chỉ chụp ảnh rồi ra về.
Tuy vậy, những nỗ lực này mới ở giai đoạn thử nghiệm. Chính quyền xã thừa nhận cần cùng nghệ nhân, cơ sở sản xuất và doanh nghiệp nghiên cứu chương trình quy mô phù hợp, bảo đảm chân thực, an toàn, hấp dẫn, đồng thời tôn trọng hoạt động sản xuất và không gian văn hóa làng nghề. Một hướng đi được thành phố khuyến khích là phát triển hoạt động trải nghiệm gắn với kinh tế đêm, cho khách tìm hiểu quy trình làm thủ công, khám phá văn hóa địa phương và đời sống nghề nghiệp. Nếu thiết kế tốt, mỗi xưởng mộc có thể trở thành một “lớp học di sản” thay vì chỉ là nơi gia công.
Chất lượng dịch vụ – thước đo thật của du lịch văn hóa Sơn Đồng
Sơn Đồng có diện tích tự nhiên 21,38 km², dân số 64.057 người, với 84 di tích được kiểm kê, 37 di tích xếp hạng (23 quốc gia, 14 cấp thành phố) và 14 lễ hội truyền thống. Làng nghề hiện có 397 cơ sở sản xuất, kinh doanh, trong đó 351 cơ sở trực tiếp chạm khắc, sơn thếp. Tiềm năng là rõ ràng, nhưng tiềm năng không tự biến thành tour. Như chính chương trình khảo sát đã chỉ ra, đánh thức tiềm năng ấy phải bắt đầu từ sản phẩm trải nghiệm, chất lượng dịch vụ và liên kết lữ hành.
Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2030 hình thành 10 tour hoặc tuyến du lịch làng nghề, trong đó có ít nhất 3 làng nghề gắn với du lịch, đồng thời số hóa 300 sản phẩm. UBND xã Sơn Đồng đề nghị được hỗ trợ xây dựng một đến hai tour mẫu, đưa làng nghề lên bản đồ du lịch thành phố, đào tạo nhân lực tại chỗ và kết nối hệ thống bán quà tặng. Khi các nguồn lực được kết nối, sản phẩm được tổ chức chuyên nghiệp và chất lượng phục vụ được nâng cao, du lịch có thể trở thành hướng phát triển bổ trợ hiệu quả cho sản xuất làng nghề, góp phần tạo sinh kế và nâng cao đời sống người dân. Câu hỏi còn lại là: Sơn Đồng sẽ đi nhanh đến đâu để không bỏ lỡ “chuyến tàu” du lịch văn hóa Hà Nội.
