Học nghề mộc truyền thống: Khi lựa chọn của người trẻ là tuyên bố về di sản
Học nghề mộc truyền thống ở Thư Lâm là quá trình người trẻ chủ động tiếp nhận kỹ năng đục, chạm khắc và chế tác đồ gỗ mỹ nghệ trong các lớp đào tạo bài bản, qua đó không chỉ tạo sinh kế mà còn tham gia bảo tồn di sản thủ công Việt gắn với lịch sử, văn hóa của làng nghề Bắc Bộ.
Điểm đáng nói ở Thư Lâm là thế hệ trẻ không “tự nhiên” quay lại với xưởng gỗ gia đình, mà bước vào nghề thông qua những chương trình đào tạo nghề mộc được thiết kế có cấu trúc và có đối tác doanh nghiệp tham gia. Lớp đào tạo nghề, truyền nghề và nâng cao tay nghề ngắn hạn về mộc mỹ nghệ đã chính thức khai giảng ngày 24-8, phối hợp giữa Trung tâm Khuyến công và Xúc tiến thương mại Hà Nội, Phòng Kinh tế xã Thư Lâm và một doanh nghiệp nội thất gỗ, quy tụ 35 học viên là lao động địa phương. Đó không chỉ là một khóa học, mà là lời khẳng định rằng nghề mộc không thuộc về quá khứ, mà là một lựa chọn nghề nghiệp nghiêm túc trong kỷ nguyên công nghệ.
Khoảng trống thế hệ trong nghề đục, chạm khắc và sức ép công nghiệp 4.0
Mộc mỹ nghệ ở Thư Lâm từng là “cần câu cơm” và là niềm tự hào của nhiều gia đình, với hai làng nghề Thiết Úng và Thù Lỗ chuyên đồ gỗ thủ công, đồ gỗ cổ. Thế nhưng, sự chuyển dịch lao động trong thời công nghiệp đã tạo ra một khoảng trống thế hệ nguy hiểm: người trẻ rời xưởng, lên khu công nghiệp, chấp nhận các công việc phổ thông vì linh hoạt thời gian, thu nhập dễ thấy và ít phải rèn giũa tay nghề dài hơi.
Khi máy móc và công nghệ 4.0 được ca ngợi như câu trả lời cho mọi nhu cầu sản xuất, nghề đục, chạm khắc gỗ đối mặt với sự thờ ơ rất thực từ lực lượng lao động trẻ. Theo Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến công và Xúc tiến thương mại Hà Nội, đồ gỗ mộc mỹ nghệ hiện nằm trong nhóm sáu nghề đang bị mai một; lực lượng lao động trẻ quan tâm đến các nghề này trong thời đại máy móc công nghệ 4.0 còn hạn chế. Cùng lúc, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Thư Lâm thẳng thắn thừa nhận thế hệ trẻ ở địa phương chưa thực sự thể hiện tình yêu với nghề gỗ, dù nghề này đã nuôi sống và làm giàu cho nhiều gia đình. Đây không chỉ là câu chuyện sở thích, mà là rủi ro mất nghề ngay trong chính cộng đồng đã tạo ra nó.
Đào tạo nghề mộc: Mô hình "tay chỉ việc" như lời phản biện với thời máy móc
Trước nguy cơ mai một, Thư Lâm không chọn cách hoài niệm mà chọn tổ chức lại việc học nghề mộc truyền thống. Chương trình khuyến công của Hà Nội đã xác định đào tạo, truyền nghề mộc mỹ nghệ là nhiệm vụ trọng tâm để giữ nguồn nhân lực có tay nghề cho làng nghề nông thôn, đồng thời bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống trước khi quá muộn. Khóa học kéo dài ba tháng, từ tháng 8 đến tháng 11-2026, hướng tới đúng đối tượng trẻ ở cơ sở công nghiệp nông thôn.
Mô hình “tay chỉ việc” ở đây không phải khẩu hiệu mà là cách đào tạo rất cụ thể: nghệ nhân và thợ lành nghề hướng dẫn trực tiếp thao tác, từ đường đục cơ bản đến chạm khắc chi tiết trên gỗ, giúp học viên rèn kỹ năng thực hành và nâng tay nghề từng bước. Theo nội dung khóa học, người tham gia được trang bị kiến thức nền, thực hành liên tục và từ đó mở ra cơ hội việc làm ổn định, tăng thu nhập, cải thiện đời sống bản thân và gia đình. Câu nói thường được nhắc lại ở lớp học: nếu làm nghề gỗ và có tay nghề, “chúng ta hoàn toàn có thể làm giàu được”, bởi tài năng và kỹ thuật là thứ tạo nên các tác phẩm gỗ mang hồn cốt Thư Lâm chứ không phải dây chuyền công nghiệp.
Công nhận nghề truyền thống: Từ giỏ trạc, muối biển đến củng cố niềm tin của người trẻ
Thư Lâm không phải trường hợp đơn lẻ; ở nhiều địa phương khác, việc công nhận nghề truyền thống đang trở thành công cụ chính sách để giữ người trẻ gắn với di sản thủ công Việt. Tại một cuộc họp ngày 25/8, Hội đồng xét công nhận nghề truyền thống, làng nghề, làng nghề truyền thống ở một đô thị lớn đã xem xét hồ sơ nghề đan giỏ trạc Xuân Thới Sơn và nghề muối Thiềng Liềng. Cả hai nghề đều từng thịnh vượng, rồi gặp khó vì đô thị hóa, thay đổi nhu cầu thị trường và cạnh tranh với sản phẩm công nghiệp, khiến số hộ tham gia giảm và vùng nguyên liệu thu hẹp.
Tuy vậy, giỏ trạc vẫn giữ kỹ thuật truyền thống hơn 100 năm, còn đồng muối Thiềng Liềng vừa duy trì phương pháp thủ công, vừa chuyển sang sản xuất trên nền trải bạt để thích ứng thời tiết, tăng chất lượng và sản lượng. Việc được công nhận là nghề truyền thống được đánh giá sẽ tạo thêm cơ hội phát triển cho hai nghề này, đồng thời gắn bảo tồn với phát triển kinh tế và sáng tạo. Không phải ngẫu nhiên mà cánh đồng muối được đưa vào các tour du lịch cộng đồng, cho du khách trải nghiệm quy trình làm muối, hiểu đời sống diêm dân, qua đó duy trì nghề và nâng đời sống người dân nông thôn. Khi nghề có danh phận, có chính sách hỗ trợ và có câu chuyện hấp dẫn, người trẻ có lý do thực tế hơn để ở lại với nó.
Giữ lửa di sản thủ công Việt: Người trẻ cần được coi là chủ thể, không chỉ là “lực lượng kế cận”
Câu hỏi cuối cùng không phải là có bảo tồn di sản thủ công Việt hay không, mà là ai sẽ được trao vai trò trung tâm trong tiến trình đó. Nếu người trẻ chỉ được nhìn như lực lượng “kế cận” thụ động, các lớp đào tạo nghề mộc truyền thống sẽ nhanh chóng biến thành phong trào ngắn hạn. Ngược lại, khi đào tạo nghề mộc đặt họ vào vị trí chủ thể – người quyết định tương lai làng nghề – thì mỗi khóa ba tháng với 35 học viên ở Thư Lâm không chỉ là sự kiện, mà là bước khai mở một thế hệ thợ mới có năng lực và tự tin.
Liên kết đào tạo nghề mộc với công nhận nghề truyền thống, gắn bảo tồn nghề với du lịch cộng đồng và sáng tạo sản phẩm mới, như giỏ trạc và muối Thiềng Liềng đang được kỳ vọng, cho thấy một hướng đi hợp lý. Ông Vũ Ngọc Đăng nhấn mạnh bảo tồn nghề truyền thống phải đi cùng phát triển kinh tế và sáng tạo; đó cũng nên là kim chỉ nam cho mọi chương trình đào tạo ở Thư Lâm và các làng nghề khác. Khi người trẻ nhận ra nghề của gia đình mình được Nhà nước ghi nhận, được thị trường quan tâm và có lộ trình học tập rõ ràng, họ không “giữ lửa” một cách lãng mạn; họ đang đầu tư vào một tương lai nghề nghiệp gắn chặt với di sản mà họ tự hào sở hữu.
