Khoảng thiếu hụt không thể xử lý bằng cắt giảm cơ học
Thiếu biên chế giáo dục là khoảng cách giữa số nhân lực tối thiểu cần có để duy trì hoạt động trường học và số người được giao chỉ tiêu, khiến việc bố trí giáo viên, nhân viên theo nhu cầu thực tế trở nên khó khăn. Chiều 4/11, tại buổi làm việc với Đoàn giám sát số 401 của Ban Bí thư về phát triển giáo dục phổ thông giai đoạn 2023-2026, Gia Lai kiến nghị bổ sung 3.642 chỉ tiêu cho ngành giáo dục.
Con số này phản ánh một thiếu hụt cụ thể, không phải đề xuất tăng nhân lực chung chung: ngành giáo dục tỉnh xác định nhu cầu tối thiểu là 44.085 người, trong khi biên chế được giao hiện có 40.443 người. Khoảng trống gồm 2.820 giáo viên và 822 nhân viên. Vì vậy, tranh luận không nên dừng ở việc có thêm chỉ tiêu hay không; câu hỏi quan trọng hơn là làm sao phân bổ người đúng nơi đang thiếu, thay vì áp dụng một định mức đồng loạt.
Địa bàn rộng khiến mỗi vị trí trống nặng hơn
Bài toán nhân lực giáo dục ở Gia Lai gắn chặt với điều kiện địa lý và dân cư. Tỉnh có 135 xã, phường; trong đó 93 địa bàn thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, có 7 xã biên giới, còn học sinh dân tộc thiểu số chiếm 29,04%. Địa bàn rộng, dân cư phân tán, giao thông và địa hình phức tạp làm việc bố trí giáo viên, trường lớp và cơ sở vật chất khó hơn.
Đối với học sinh, thiếu người có thể biến thành lớp ghép, dạy luân phiên hoặc sĩ số vượt quy định—những khả năng mà đoàn giám sát yêu cầu tỉnh làm rõ. Sau sắp xếp mạng lưới, tỉnh cho biết vẫn giữ các điểm trường thiết yếu ở khu vực bị chia cắt để học sinh không phải gián đoạn việc học. Đây là lựa chọn đúng, nhưng giữ điểm trường mà không đủ giáo viên và nhân viên thì chưa thể bảo đảm chất lượng tiếp cận giáo dục.
Giáo dục Gia Lai vẫn duy trì kết quả đáng ghi nhận: tỷ lệ tốt nghiệp THPT đạt 99,32% năm 2025 và 98,38% năm 2026; số giải học sinh giỏi quốc gia tăng từ 101 lên 120. Những kết quả ấy càng cho thấy không nên xem thiếu nhân lực là vấn đề có thể trì hoãn.
Giám sát phải chạm tới cả đội ngũ lẫn quản trị
Đoàn giám sát số 401 không chỉ đặt vấn đề về số lượng nhân lực. Các nội dung yêu cầu tỉnh làm rõ còn gồm tình trạng thiếu, thừa trường và phòng học, việc tổ chức dạy ghép, luân phiên, sĩ số vượt quy định, quỹ đất, ngân sách và hiệu quả sắp xếp mạng lưới. Đoàn cũng lưu ý năng lực quản lý nhà nước về giáo dục ở cấp xã sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc lựa chọn sách giáo khoa và hỗ trợ các xã khó khăn.
Đây là cách nhìn cần thiết: bổ sung biên chế giáo viên mà không xử lý phân công, quản lý và điều kiện làm việc có thể khiến chỉ tiêu mới không đến được lớp học đang cần người. Ngược lại, tinh gọn trường lớp không nên trở thành lý do cắt giảm máy móc khi học sinh ở miền núi, biên giới vẫn tăng tự nhiên và khoảng cách đi học còn lớn.
Tỉnh kiến nghị Ban Bí thư, Quốc hội và Chính phủ có cơ chế đặc thù, không cắt giảm cơ học biên chế sự nghiệp giáo dục tại các địa bàn miền núi, biên giới và vùng đồng bào dân tộc thiểu số có quy mô học sinh tăng hằng năm. Đề xuất này hợp lý nếu đi kèm dữ liệu về nhu cầu từng cấp học, địa bàn và vị trí việc làm.
Từ kiến nghị đến cơ chế phân bổ có trách nhiệm
Bổ sung 3.642 chỉ tiêu là bước cần thiết, nhưng hiệu quả phải được đo bằng việc lớp học có đủ giáo viên, trường vùng xa có nhân viên hỗ trợ và học sinh không bị thiệt thòi vì nơi ở. Cơ chế đặc thù nên cho phép điều chỉnh biên chế theo biến động học sinh và độ khó địa bàn, đồng thời công khai cách phân bổ để tránh chỉ tiêu nằm trên giấy.
Tỉnh cũng đề nghị ưu tiên nguồn lực cho khu vực biên giới, hỗ trợ cơ sở vật chất, thiết bị dạy học và phát triển trường nội trú, bán trú trong giai đoạn 2026-2030. Đoàn giám sát cho biết sẽ tổng hợp các kiến nghị, nghiên cứu trong quá trình xây dựng báo cáo và đề xuất cấp có thẩm quyền xem xét, giải quyết.
Kết luận, áp lực thiếu nhân lực giáo dục ở Gia Lai không thể được tháo gỡ chỉ bằng lời kêu gọi tăng hiệu quả hay sắp xếp lại trường lớp. Cần một cơ chế biên chế linh hoạt, gắn với nhu cầu thực tế và trách nhiệm quản lý. Nếu kiến nghị được xem xét theo hướng đó, 3.642 chỉ tiêu có thể trở thành nguồn lực thiết thực cho thầy cô và học sinh, thay vì chỉ là con số trong báo cáo.
