Nhà máy điện rác Nghệ An là gì và vì sao đây là bước ngoặt?
Nhà máy điện rác Nghệ An là một dự án nhà máy điện rác sử dụng công nghệ đốt rác phát điện, có công suất xử lý 1.500 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày và phát điện 30 MW, được xây dựng tại Khu xử lý chất thải rắn Nghi Yên, xã Hải Lộc, do Công ty cổ phần Galax thuộc hệ sinh thái của một tập đoàn đa ngành đầu tư, trở thành công trình điện rác lớn nhất miền Trung hiện nay.
Điểm quan trọng không nằm ở chỗ “lần đầu Nghệ An có nhà máy điện rác”, mà ở việc địa phương dám coi rác thải là tài nguyên năng lượng. Dự án quy mô gần 72.000 m2, khởi công ngày 19/8 tại Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Nghi Yên. Đây là lựa chọn chính trị – kinh tế rõ ràng: thay vì tiếp tục mở rộng bãi chôn lấp, tỉnh chọn đầu tư hạ tầng xử lý chất thải gắn với sản xuất điện, một dạng năng lượng tái tạo từ rác sinh hoạt. Nói cách khác, Nghệ An đang thử chuyển từ “quản lý rác kiểu cứu hỏa” sang mô hình kinh tế tuần hoàn dựa trên công nghệ waste-to-energy.
Vì sao Nghệ An buộc phải chuyển sang mô hình waste-to-energy?
Điện rác không phải lựa chọn xa xỉ, mà là phản ứng bắt buộc trước thực tế quá tải rác thải ở Nghệ An. Kết quả quan trắc môi trường cho thấy lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên địa bàn gần 1.918 tấn mỗi ngày, trong đó khoảng 65% đến từ khu vực nông thôn. Nhiều địa phương như Quỳ Hợp, Quế Phong, Con Cuông, Diễn Châu, Vinh thường xuyên ngập trong rác, rác ùn ứ hai bên đường, bãi tập kết quá tải và chôn lấp thiếu kiểm soát.
Trong bối cảnh địa phương “đang bước vào giai đoạn phát triển mới, đặt yêu cầu cao hơn về phát triển công nghiệp, đô thị và dịch vụ gắn với bảo vệ môi trường sinh thái”, tiếp tục chôn lấp đồng nghĩa tự đẩy mình vào khủng hoảng môi trường. Nhà máy điện rác với công nghệ lò đốt ghi Martin của Đức được kỳ vọng “giảm nhu cầu chôn lấp rác, tận dụng chất thải để phát điện, góp phần xử lý bài toán rác thải sinh hoạt và cải thiện môi trường tại Nghệ An”. Đây là lựa chọn khó nhưng cần, nếu Nghệ An không muốn phát triển kinh tế bằng cách đánh đổi sức khỏe người dân.
Điện rác: giải pháp xử lý chất thải hay rủi ro môi trường mới?
Khi hoàn thành, nhà máy điện rác Nghệ An có công suất xử lý 1.500 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày đêm và phát điện 30 MW, qua hai giai đoạn: giai đoạn một xử lý 1.000 tấn rác/ngày đêm, phát 20 MW, kèm dây chuyền xử lý 3 tấn rác y tế/ngày; giai đoạn hai nâng thêm 500 tấn/ngày đêm và 10 MW, đồng thời tái chế nhựa PE, dầu DO. Về lý thuyết, đây là “cỗ máy” biến rác thành điện, giảm mạnh áp lực lên bãi chôn lấp, thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn.
Nhưng điện rác không tự động đồng nghĩa với sạch. Nhà đầu tư khẳng định dự án được thiết kế để đáp ứng tiêu chuẩn châu Âu về khí thải, bụi; nước thải sau xử lý đạt chuẩn A, khí thải được giám sát online, truyền dữ liệu cho cơ quan quản lý và công khai tại cổng nhà máy. Doanh nghiệp còn cam kết kiểm soát chặt tiêu chuẩn môi trường, hạn chế ảnh hưởng đến khu dân cư, trong khi tỉnh yêu cầu tuân thủ đầy đủ quy định bảo vệ môi trường và chịu giám sát liên tục. Câu hỏi còn lại là: các cam kết này có được duy trì nghiêm túc trong suốt vòng đời dự án hay không.
Tác động dài hạn: từ hạ tầng xử lý chất thải đến chiến lược năng lượng tái tạo
Dự án không chỉ là một nhà máy điện rác, mà là mảnh ghép quan trọng trong chiến lược năng lượng tái tạo và phát triển xanh của Nghệ An. Khi vận hành, nhà máy “giảm áp lực lên các khu xử lý rác, hạn chế nguy cơ ô nhiễm môi trường và thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn”, góp phần biến chất thải thành tài nguyên. Lãnh đạo tỉnh kỳ vọng đây sẽ là công trình hạ tầng môi trường chủ chốt, nâng chất lượng sống và tạo nền tảng phát triển theo hướng xanh, bền vững.
Về tiến độ, công trình dự kiến hoàn thành, vận hành thử và hoạt động chính thức từ cuối năm 2028, trong khi nhà đầu tư đặt mục tiêu đẩy nhanh để bắt đầu vận hành ngay quý IV/2027. Giai đoạn hai dự kiến vận hành từ quý IV/2030. Nếu những mốc này được giữ vững, Nghệ An sẽ sở hữu một trụ cột xử lý chất thải ổn định, đồng thời bổ sung thêm nguồn điện từ rác vào hệ thống. Quan trọng hơn, dự án gửi đi thông điệp: năng lượng tái tạo không chỉ là điện gió, điện mặt trời, mà còn nằm trong những túi rác vốn bị xem là gánh nặng mỗi ngày.
Kết luận: Cơ hội lớn, trách nhiệm còn lớn hơn
Nhà máy điện rác Nghệ An là tín hiệu tích cực hiếm hoi trong bức tranh xử lý chất thải miền Trung: một dự án môi trường quy mô lớn, coi rác là nguồn năng lượng thay vì thứ phải giấu dưới đất. Nếu vận hành đúng cam kết, nhà máy có thể giải quyết phần lớn lượng rác phát sinh, giảm chôn lấp, tạo nguồn điện mới và đẩy nhanh quá trình chuyển dịch sang mô hình kinh tế tuần hoàn, xanh và bền vững.
Tuy vậy, đây không phải “đũa thần”. Điện rác chỉ bền vững khi đi cùng phân loại tại nguồn, giảm phát sinh rác, tăng tái chế và một cơ chế giám sát khí thải minh bạch, nghiêm túc. Nghệ An đã dám chọn con đường khó hơn, đòi hỏi công nghệ cao và kỷ luật môi trường khắt khe. Giờ là lúc chính quyền, doanh nghiệp và người dân cùng chịu trách nhiệm để nhà máy điện rác này trở thành hình mẫu xử lý chất thải và phát triển năng lượng tái tạo, thay vì trở thành thêm một bài học đắt giá.
