Đờn ca tài tử học đường: Khi niềm vui quan trọng hơn điểm số
Đờn ca tài tử học đường là mô hình đưa âm nhạc tài tử Nam Bộ vào chương trình chính khóa, nơi học sinh mỗi tuần có một tiết 45 phút để hát, gõ nhịp, làm quen nhạc cụ dân tộc và nghe nghệ nhân cải lương hướng dẫn, hoàn toàn không có bài kiểm tra, không lấy điểm, nhằm khơi dậy tình yêu nhạc cổ và ý thức gìn giữ văn hóa truyền thống thông qua trải nghiệm nhẹ nhàng mà sâu sắc. Tiết học sáng 18-9 tại Trường THPT Bùi Thị Xuân cho thấy điều tưởng như nghịch lý: bỏ đi điểm số và kỳ thi, học sinh lại say mê hơn với âm nhạc dân tộc không thi. Em Đinh Hoàng Phúc lớp 11A13 say sưa cất lên những câu hát bài “Hương sắc màu xuân” trong không khí hồ hởi cùng NSƯT cải lương Cẩm Tiên. Đây không phải giờ ôn luyện cho một bài kiểm tra, mà là khoảnh khắc các em tự tìm thấy niềm vui và ý nghĩa trong nhạc cổ. Chính sự tự nguyện ấy khiến mô hình này trở thành một lời chất vấn rõ ràng gửi tới tư duy giáo dục quá lệ thuộc vào điểm số.
Một tiết 45 phút, 35 tuần: Thời gian ít nhưng hiệu quả sâu
Mỗi tuần, học sinh Bùi Thị Xuân có một tiết đờn ca tài tử kéo dài 45 phút, xuyên suốt 35 tuần, dạy theo dạng chuyên đề từ dễ đến khó. Về mặt thời lượng, đây là một khoảng rất khiêm tốn nếu so với những môn chính như toán, văn, ngoại ngữ. Nhưng ở đây, ít không đồng nghĩa với kém quan trọng. Giáo trình do Chi hội Âm nhạc thuộc Hội Sân khấu TP.HCM soạn, bắt đầu từ các điệu Lý đơn giản rồi mới đến Nam, Bắc, Oán, giúp học sinh “vào nghề” từng bước. Khoảng 22 nghệ sĩ, nghệ nhân, nhạc công tham gia giảng dạy, mỗi tiết luôn có nghệ nhân hướng dẫn và nhạc công đệm đàn để các em thực hành trực tiếp. Khi một môn học chỉ có một tiết/tuần mà vẫn khiến học sinh mong chờ, đó là dấu hiệu rõ ràng cho thấy sức hút đến từ nội dung và cách tổ chức, chứ không phải từ áp lực điểm số.
Không thi cử vẫn say mê: nội lực văn hóa mạnh hơn áp lực thành tích
Điểm gây bất ngờ ở mô hình âm nhạc dân tộc không thi là mức độ gắn bó của học sinh. Đinh Bảo Tiên, vốn yêu dân ca từ nhỏ, mô tả tiết học: “Mỗi tuần chúng em được học một tiết kéo dài 45 phút. Không hề có áp lực thi cử, chúng em được lắng nghe, luyện tập và làm quen với nhạc cụ dân tộc trong một tâm thế hoàn toàn thư giãn”. Đó là lời khẳng định rằng khi bỏ đi nỗi lo bài kiểm tra, học sinh không hề quay lưng mà còn tiến gần hơn đến nhạc cổ. Phúc thì nhìn môn học như hơn cả giải trí: “Môn học này không chỉ để giải trí mà còn giúp chúng em hiểu sâu sắc hơn về nét đẹp truyền thống, từ đó thấy mình có trách nhiệm phải giữ gìn văn hóa của dân tộc”. Học sinh say mê nhạc cổ chính là bằng chứng cho thấy động lực nội tại – cảm xúc, sự đồng điệu giá trị – mới là thứ quyết định trong giáo dục văn hóa truyền thống, chứ không phải điểm số trên phiếu báo.
Nghệ nhân bước vào lớp: Truyền nghề sống động hơn sách vở
Đờn ca tài tử vốn là loại hình gắn chặt với truyền thống truyền khẩu, nơi người học “nghe mà ngấm”, “hát mà thuộc”, ít khi chỉ dừng ở bản ký âm. Mô hình tại Bùi Thị Xuân tôn trọng tinh thần đó: mỗi tiết học có nghệ nhân trực tiếp hướng dẫn và nhạc công đệm đàn để học sinh được thực hành ngay. NSƯT cải lương Cẩm Tiên không giảng bằng lý thuyết khô khan, mà cho các em nghe và phân biệt Nam Xuân vui tươi, nhẹ nhàng với Nam Ai buồn, chia ly, rồi cho thử hát, thử gõ nhịp. Sự thân thiện, gần gũi của các nghệ nhân khiến một bộ môn tưởng chừng “cũ kỹ” trở nên sống động trong mắt thế hệ Gen Z. Học sinh không cần học thuộc lòng định nghĩa “đờn ca tài tử là cái nôi của Đồng bằng sông Cửu Long”, các em cảm nhận được điều đó qua cách nghệ nhân kể chuyện, qua âm sắc nhạc cụ. Đây là kiểu giáo dục văn hóa truyền thống gắn với người thật, việc thật, tiếng đàn thật – khác hẳn một đơn vị kiến thức trong sách giáo khoa.
Một mô hình thí điểm, một tầm nhìn dài hơi cho nhạc cổ
Trường THPT Bùi Thị Xuân hiện mới thí điểm đờn ca tài tử học đường cho ba lớp: hai lớp 11 và một lớp 10. Nhưng đi cùng chương trình chính khóa, nhà trường còn lập Câu lạc bộ Đờn ca tài tử để giáo viên, học sinh, phụ huynh có không gian sinh hoạt, thực hành thêm. Hiệu trưởng Huỳnh Thanh Phú cho biết ý tưởng đưa môn này vào trường được ông ấp ủ khoảng hai năm, nhằm đối đáp với thực tế “tuổi teen hiện nay ít có cơ hội tiếp xúc” với loại hình này. Ông tính toán một viễn cảnh không xa: “Nếu gần 170 trường THPT tại TP.HCM đều chung tay thực hiện, mỗi trường chỉ cần ‘ươm mầm’ được một vài em đam mê, thì sau 10 năm thành phố sẽ có một lực lượng nòng cốt kế cận gìn giữ và phát huy đờn ca tài tử”. Trong kỷ nguyên số, khi nhạc quốc tế và nội dung giải trí tràn ngập, đây là một chiến lược chủ động thay vì than thở. Thay vì ép học sinh ghi nhớ vài dòng về di sản, chương trình mở cho các em khả năng trở thành “hạt giống” của nhạc cổ. Đó là cách giáo dục văn hóa truyền thống đi tìm lối đi mới: nuôi dưỡng sự chọn lựa tự nguyện thay cho ý thức “phải học để qua môn”.
